Rus Edebiyatına Giriş: Başlamak İçin 10 Başyapıt

Rus edebiyatı, çoğu okurun kütüphanesinde bir 'ileride, vaktim olunca okuyacağım' rafında sabırla bekler. Ciltler kalındır, karakterlerin üçer ayrı adı vardır, kışlar sayfalarca sürer ve herkes durmadan ıstırabın, inancın ve adaletin anlamını tartışır. Ama bu ilk duvarı bir kez aştığında, insan ruhuna bu kadar cesaretle, bu kadar tavizsiz bakan başka bir edebiyat bulmakta gerçekten zorlanırsın. Rus klasikleri okumayı basit bir hobi olmaktan çıkarıp bir tür iç hesaplaşmaya dönüştürür; kahramanların çıkmazları bir süre sonra senin çıkmazların olur. Kitabı bitirdiğinde çoğu zaman biraz daha değişmiş, biraz daha derinleşmiş olursun.

Ruslar küçük konuları, gündelik telaşları yazmayı pek sevmez; onlar doğrudan Tanrı'yı, ölümü, suçu, bağışlanmayı ve bir insanın bir başkasını gerçekten sevip sevemeyeceğini masaya yatırır. Bu yüzden ilk başta ürkütücü ve fazla ciddi görünebilirler; ama asıl niyetleri seni yormak değil, tam tersine büyütmektir. Onları okurken çoğu zaman kendi hayatına dair, yıllardır sormaktan özenle kaçındığın soruların da usulca açıldığını fark edersin. Karakterler yüksek sesle tartışırken, sen sessizce kendinle tartışırsın. Yeter ki doğru kapıdan gir, doğru sırayla ilerle ve daha en baştan kendini en kalın, en zorlu cildin altında ezme.

Önce şu meşhur isim korkusunu halledelim

Rus romanlarından kaçmanın bir numaralı bahanesi isimlerdir ve iyi haber şu: Bu tamamen aşılabilir, hatta çokça abartılmış bir korkudur. Rusçada her karakterin bir adı, bir de babasının adından türeyen bir göbek adı, yani patronimi vardır; üstüne bir de yakınların sevgiyle kullandığı kısaltmalar eklenir. Yani kitapta Aleksandr diye tanıdığın kişi, birkaç sayfa sonra resmî bir sahnede Aleksandr İvanoviç, annesinin ağzında ise sıcacık bir Saşa olabilir; bunların hepsi tek bir kişidir. Bu, dili bilmemenden değil, yalnızca bir geleneğe alışık olmamandan kaynaklanır. Pratik çözüm çok basit: Kitabın başındaki karakter listesine küçük bir kâğıt iliştir ya da telefonuna kısa bir not al. İlk elli sayfadan sonra bu isimler kendiliğinden yerine oturur ve bir daha o listeye bakmazsın bile.

Nereden başlamalı? İpucu: En kalın kitaptan değil

Pek çok hevesli okur, işe doğrudan Savaş ve Barış ya da Karamazov Kardeşler gibi bir dev cilde girişerek başlar ve daha ilk yüz sayfada, onlarca karakterin ve uzun felsefi tartışmanın altında ezilip pes eder. Sonra da haksız yere 'Rus edebiyatı bana göre değil' diye düşünür. Oysa akıllıca giriş, kısa ve keskin metinlerden geçer. Anton Çehov'un öyküleri, birkaç sayfada bütün bir hayatı ve bir hayal kırıklığını avucuna bırakarak o meşhur Rus derinliğini seni hiç boğmadan tattırır. Turgenyev'in ince, dengeli romanları da benzer bir yumuşak giriş sunar. Kaslarını bu kısa ama güçlü metinlerle ısıttıktan sonra Dostoyevski ve Tolstoy'un büyük ciltlerine tırmanmak hem çok daha kolay hem de çok daha keyifli olur; doğru sıra, bu edebiyatı sevip sevmeyeceğini belirleyen en önemli etkendir.

Aşağıdaki liste tam da bu mantıkla düzenlendi: En üstte türe yeni başlayanın güvenle tutunabileceği kısa eserler, aşağıya doğru ise zamanı geldiğinde çıkılacak zirveler var. İstersen bunu sabit bir okuma rotası gibi baştan sona izle, istersen yalnızca adı ya da konusu seni en çok çeken kitaptan başla; ikisinin de yanlışı yok. Rus edebiyatının asıl güzelliği, hangi kapıdan girersen gir, hepsinin eninde sonunda aynı derin ve insani odalara açılmasıdır; biri seni mutlaka diğerine götürür.

• Seçme Öyküler, Anton Çehov: Rus edebiyatına atılabilecek en yumuşak adım; birkaç sayfada koca bir ömrü, bir hayal kırıklığını ya da sessiz bir kırgınlığı avucunun içine bırakan, asla ders vermeye kalkmayan ve okuru derin bir düşünceyle yalnız bırakan usta işi öyküler.
• Babalar ve Oğullar, Ivan Turgenyev: Genç kuşağın nihilizmi ile eski kuşağın değerleri arasındaki gerilimi ölçülü ve berrak bir dille anlatan; kalınlığıyla korkutmayan, şaşırtıcı derecede akıcı ve bugün bile taze duran, mükemmel bir giriş romanı.
• Beyaz Geceler, Fyodor Dostoyevski: Petersburg'un ıssız yaz gecelerinde geçen, bir hayalperestin karşılıksız aşkını anlatan kısa ve dokunaklı novella; yazarın devasa romanlarına ısınmak ve o meşhur duygusal yoğunluğunu küçük bir dozda tatmak için ideal bir başlangıç.
• Suç ve Ceza, Fyodor Dostoyevski: Bir cinayetin ardından gelen vicdan azabını ve zihnin çöküşünü öyle bir gerilimle anlatır ki, en derin felsefi roman olduğu kadar soluk soluğa okunan psikolojik bir kâbusa da dönüşür; bittiğinde suç ve vicdan üzerine bildiğini sandığın her şey değişir.
• Karamazov Kardeşler, Fyodor Dostoyevski: İnanç, şüphe, özgürlük ve bir baba katli çevresinde dönen; içindeki Büyük Engizisyoncu bölümü tek başına bir başyapıt sayılan, yazarın bütün düşüncesinin doruğu kabul edilen ve sabırla okunduğunda insanı adeta baştan yaratan dev roman.
• Anna Karenina, Lev Tolstoy: Yasak bir aşkın etrafında koca bir toplumu, evliliği ve mutluluğun gerçek bedelini olağanüstü bir gözlem gücüyle resmeden; o ünlü 'bütün mutlu aileler birbirine benzer' cümlesiyle açılan ve pek çok yazarın tarihin en kusursuz romanı dediği eser.
• Savaş ve Barış, Lev Tolstoy: Napolyon'un Rusya seferi arka planında aşkı, ölümü, tarihi ve en sıradan gündelik anları aynı anda dokuyan; uzunluğu gözünü korkutmasın, sabırla girildiğinde koca bir dünyayı içine alan ve seni de içine çeken görkemli bir destan.
• Yevgeni Onegin, Aleksandr Puşkin: Baştan sona şiirle, manzum biçimde yazılmış; modern Rus edebiyatının kendisiyle başladığı kabul edilen, pişmanlık ve yanlış zamanlanmış aşk üzerine hem zarif hem de şaşırtıcı derecede modern duran bir roman.
• Zamanımızın Bir Kahramanı, Mihail Lermontov: Soğuk, çekici ve tehlikeli bir anti-kahraman olan Peçorin üzerinden koca bir kuşağın boşluğunu ve tükenmişliğini anlatan; Kafkasya'nın dağlarında geçen, edebiyattaki ilk büyük anti-kahramanlardan birini yaratan etkileyici bir roman.
• Usta ile Margarita, Mihail Bulgakov: Şeytan'ın maiyetiyle birlikte 1930'ların ateist Moskova'sına indiği; siyasi hicivle çılgın bir fantastiği ve unutulmaz bir aşk hikâyesini kaynaştıran, hiçbir kalıba sığmayan cesur, eğlenceli ve büyülü bir başyapıt.

Bu on kitabı bir merdiven gibi düşünebilirsin: Çehov, Turgenyev ve Beyaz Geceler alt basamaklar; Karamazov Kardeşler ile Savaş ve Barış ise en tepedeki, uğruna tırmanmaya değer manzara. Aceleye hiç gerek yok, hatta çoğu zaman zararı bile var. Her basamak seni bir sonraki için sessizce hazırlar; alt basamakları atlayıp doğrudan zirveye koşmaya kalkarsan, çoğu zaman manzaranın değil yalnızca yorgunluğun ve hayal kırıklığının tadında kalırsın. Bu edebiyat, ona ayırdığın sabrı her zaman fazlasıyla geri öder.

Dostoyevski mi, Tolstoy mu?

Rus edebiyatının bu iki devi çoğu zaman karşı karşıya konur ve bu karşılaştırma, aslında türün ruhunu anlamanın en güzel yollarından biridir. Tolstoy hayatın geniş resmini çizer: Ailelerin, orduların, tarlaların ve balo salonlarının akışını, sanki her şeyi yukarıdan gören sakin ve adil bir tanrının gözüyle anlatır; onu okurken hayatın kendisinin aktığını hissedersin. Dostoyevski ise tam tersine tek bir insanın kafasının içine iner ve orada bir fırtına koparır; onun sayfalarında dinginlik değil, ateşli bir tartışma, bir çıkmaz, bir suç ve bir itiraf vardır. Biri sana bütün bir dünyayı gösterir, diğeri seni acımasızca kendinle baş başa bırakır. Doğrusu şu ki, ikisini de okumadan Rus edebiyatını gerçekten tanıdığını söylemek zordur; onlar aynı madalyonun iki yüzü gibidir.

“Ruslar mutluluğu değil, mutluluğu hak edip etmediğimizi yazar.”

Devrimin gölgesindeki büyük sesler

Klasik dönemin ötesinde, yirminci yüzyıl Rus edebiyatı da baskı, devrim, savaş ve sürgün yüzünden bambaşka, acı bir derinlik kazandı. Boris Pasternak'ın Doktor Jivago'su, tarihin acımasız çarklarının bir aşkı ve bir şairi nasıl öğüttüğünü anlatır; Aleksandr Soljenitsin'in İvan Denisoviç'in Bir Günü ise bir çalışma kampındaki tek bir sıradan günü, tüyler ürpertici bir sakinlik ve ayrıntı gücüyle aktarır. Bu eserler edebiyatın nasıl bir tanıklığa ve sessiz bir direnişe, hatta bazen bir halkın hafızasını tek başına taşıyan bir belleğe dönüşebileceğini gösterir. Klasiklerle ısındıktan sonra bu daha yakın döneme geçmek, Rus ruhunun resmini tamamlar ve o meşhur hüznün nereden geldiğini biraz daha açıklar.

Rus klasiklerinin en güzel yanlarından biri, kitabı bitirdikten sonra içinde kalan o uzun, düşünceli sessizliktir; ama o sessizliği paylaşacak biri olduğunda tadına gerçekten doyum olmaz. Bu kitaplar zaten yüksek sesle tartışılmak, üzerine saatlerce konuşulmak için yazılmış gibidir. Bookspace'te aynı sıralarda Karamazov Kardeşler'i okuyan biriyle tanışabilir, İvan mı yoksa Alyoşa mı haklı, Raskolnikov gerçekten cezasını hak etti mi diye uzun uzun tartışabilirsin. Aynı kalın kitaptan aynı anda sarsılmış iki insanın sohbeti, çoğu zaman o kitabın kendisi kadar unutulmaz olur ve okuduğun her şeyi adeta ikiye katlar.