Tolstoy mu Dostoyevski mi?

İkisi aynı ülkede, aynı yıllarda, zaman zaman aynı dergilerde yazdı; buna rağmen Lev Tolstoy ile Fyodor Dostoyevski hayatları boyunca bir kez bile tanışmadı. 1878'de Petersburg'da aynı konferans salonunda oturdular ve kimse onları birbirine takdim etmedi. Okurlar ise o günden beri bu tanışmayı kendi zihinlerinde durmadan yapıyor — çoğu zaman da bir maçın köşelerine yerleştirerek. Neyse ki bu maçın kaybedeni yok; ama iki yazarın sunduğu okuma deneyimi gerçekten farklı ve hangisiyle başlayacağınızı bu fark belirlemeli. Bu yazı, iki taraftan da birer büyük roman ve birer novella tartarak seçimi somutlaştırıyor.

Tolstoy mu Dostoyevski mi sorusu aslında ne sorar?

Bir kalite sıralaması değil, bir mizaç testi. Tolstoy'da kamera geniş açıda durur: balo salonları, hasat günleri, üç kuşağın aynı sofraya oturduğu ev sahneleri. Dostoyevski'de kamera bir kafanın içine girer ve uzun süre çıkmaz: sayfalar süren iç monologlar, gece yarısı itirafları, skandalla biten kalabalık oda toplantıları. Birinde anlam gündelik hayatın olağan akışında birikir; ötekinde kriz ânında parlar. Külliyatların amiral gemileri de bu ayrımı taşır: Tolstoy'un Savaş ve Barış'ı (1869) beş yüzden fazla karakteriyle Napolyon savaşları çağının panoramasını çizer; Dostoyevski'nin Karamazov Kardeşler'i (1880) ise bir baba cinayeti davası etrafında, 'Büyük Engizisyoncu' gibi tek başına antolojilere giren bölümlerle ilerler.

Tolstoy tarafı: panorama ve gündelik hayat

Anna Karenina (1877) bu tarzın ders kitabıdır. Önce Russkiy Vestnik dergisinde tefrika edilen romanın mutlu ve mutsuz aileler üzerine kurulu açılış cümlesi, edebiyatın en çok alıntılanan girişlerinden biri oldu. Roman iki hat üzerinde ilerler: Moskova tren istasyonunda Vronski ile karşılaşan Anna'nın hattı ve taşrada çiftliğini işleten Levin'in Kitty'ye uzanan hattı. Levin'in köylülerle omuz omuza tırpan salladığı bölümde dramatik tek bir olay yoktur, yine de romanın en çok hatırlanan sahnelerinden biridir — Tolstoy'un gücü tam da budur. Daha kısa bir ilk adım isteyenlere İvan İlyiç'in Ölümü (1886) birebir: yüz sayfa civarında bir novella; kariyerine gömülmüş bir yargıcın, perde asarken aldığı küçük bir darbeyle başlayan hesaplaşması. Büyük romanların bütün meseleleri burada damıtılmış hâlde durur.

Dostoyevski tarafı: iç dünyanın uçurumu

Dostoyevski krizi masa başında icat etmedi: 1849'da bir idam mangasının karşısında son dakika affıyla hayata dönmüş, ardından dört yılını Sibirya'da kürek mahkûmu olarak geçirmişti. Suç ve Ceza (1866) bu deneyimin gölgesindeki romanların en bilinenidir ve kartlarını erken açar: parasız kalmış eski öğrenci Raskolnikov, Petersburg'da Sennaya Meydanı çevresindeki daracık odasında bir plan kurar. Romanın asıl konusu suçun kendisi değil, sonrasıdır — sorgu yargıcı Porfiriy ile oynanan sinir oyunu, Sonya'nın karşısında yaşanan çözülme, temmuz sıcağında kaynayan şehir. Daha yumuşak bir giriş için Beyaz Geceler (1848) duruyor: dört gece ile bir sabaha bölünmüş bu novellada, adı hiç verilmeyen hayalperest bir anlatıcı, köprüde ağlayan Nastenka ile karşılaşır. Genç Dostoyevski'nin sesi burada, sonraki romanların yeraltı tonuna henüz dönmemiştir; Petersburg'un yazın kararmayan gökyüzü, novellanın hem takvimi hem dekorudur.

Karar için üç soru

• Kalabalık aile sofraları mı çekiyor, gece yarısı itirafları mı? İlki Tolstoy'a, ikincisi Dostoyevski'ye işaret eder.
• İlk kitabın kısa olmasını mı istiyorsunuz? Tolstoy tarafında İvan İlyiç'in Ölümü, Dostoyevski tarafında Beyaz Geceler bir-iki oturuşta biter.
• Aylarca sürecek tek bir dünya mı arıyorsunuz? Sekiz yüz sayfalık Anna Karenina'ya yerleşin; iki yazarı aynı ay içinde tartmak isteyenler iki novellayı art arda okusun.

Bu sayfadan tek bir kararla ayrılmak isterseniz şunu yapın: iki novellayı birden alın — ikisinin toplamı Anna Karenina'nın üçte birini bulmaz — ve hangi ses aklınızda kalırsa büyük romana o kapıdan girin. Yolun devamı için Tolstoy'a nereden başlamalı ve Dostoyevski'ye nereden başlamalı rehberleri ayrıntılı birer rota çiziyor; iki yazarı aynı kışa sığdırmak gayet mümkün.