Beyaz Geceler'e Benzer Kitaplar

Dört gece ve bir sabah: Bir insanın hayatının dönüm noktası için bu süre yeterli mi? Edebiyattaki en güvenilir cevaplardan biri Petersburg'dan geliyor. Fyodor Dostoyevski bu soruyu 1848'de, henüz yirmi yedi yaşındayken ve Sibirya sürgününden önce, Beyaz Geceler'le sınadı: Petersburg'un gece yarısı bile kararmayan yaz göğü altında, adını hiç öğrenemediğimiz bir hayalperest, kanal kıyısında ağlayan Nastenka'yla karşılaşır. Kız, ertesi akşamlar için buluşma sözü vermeden önce ondan tek bir şey ister: kendisine âşık olmaması. Seksen sayfalık kitap dört geceye ve bir sabaha bölünmüştür; alt başlığı da kendini dürüstçe tanıtır: duygusal bir roman, bir hayalperestin anılarından. Adını aldığı doğa olayı gerçektir; haziran ayında bu şehirde güneş ufkun hemen altında oyalanır ve gökyüzü sabaha kadar tam kararmaz.

Sonunu söylemek yok; ama çoğu okurun son sayfadan sonra bir süre duvara baktığını söyleyebiliriz. Aşağıdaki dört kitap da aynı türden: kısa, yoğun, çoğu tek oturuşluk ve hepsi karşılıksız ya da zamanı kaçmış bir aşkın etrafında dönüyor. Hiçbiri yüz elli sayfayı geçmiyor; kısa diye hafifletilmiş de sanmayın, tam tersi.

Türkçedeki akrabası: Kürk Mantolu Madonna

Sabahattin Ali'nin romanı önce 1940-41'de bir gazetede tefrika edildi, 1943'te kitaplaştı. Silik bir şirket çevirmeni olan Raif Efendi, ölümünden önce arkasında eski bir defter bırakır; defterde 1920'lerin Berlin'i, bir sergide görülen otoportre ve o portrenin sahibi ressam Maria Puder vardır. Sabahattin Ali o Berlin'i uydurmadı; 1928-1930 arasında Almanya'da öğrenim görmüş, aynı sokakları yürümüştü. Kürk Mantolu Madonna'nın Raif Efendi'siyle Beyaz Geceler'in hayalperesti aynı soyağacından gelir: İkisi de dünyayı uzaktan seyreder, ikisini de bir kadın gerçek hayata çeker ve iki kitapta da geriye bir hatıradan ne kaldığı sorusu kalır.

Karşılıksız aşkın uç noktası: Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu

Stefan Zweig'ın 1922 tarihli uzun öyküsü, ünlü romancı R.'nin kırk birinci doğum gününde eline geçen imzasız bir mektupla açılır. Mektubu yazan kadın, adamı on üç yaşından, kapı komşusu oldukları günlerden beri sevmektedir; adamsa onu her karşılaşmada yeniden unutmuştur. Mektup, adamın hatırlamadığı buluşmaları tek tek sayarak ilerler; en acısı, kadını en yakınındayken bile tanımamış olmasıdır. Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu yetmiş sayfa civarında biter ve Beyaz Geceler'in bakış açısını tersine çevirir: Bu kez konuşan, hiç görülmeyen taraftır. Öykünün gücünü sinema da erken fark etti; Max Ophüls'ün 1948 tarihli uyarlaması klasikleşti.

Rus rafından iki kısa roman daha: İlk Aşk ve Kumarbaz

Turgenyev'in 1860 tarihli romanı İlk Aşk, on altı yaşındaki Vladimir'in, yazlık komşuları olan yirmi bir yaşındaki Prenses Zinaida'ya tutulmasını anlatır; Zinaida'nın etrafındaki talipler korosu ve hikâyenin ortasına gömülü sır, kitabı ilk gençlik aşkı anlatılarının ölçütü yaptı. Turgenyev, en otobiyografik eserinin bu olduğunu söylerdi; Vladimir'in yaşadıklarının çoğu kendi ilk gençliğinden alınmadır. Kumarbaz ise Dostoyevski'nin 1866'da, yayıncısıyla imzaladığı cezalı sözleşme yüzünden yirmi altı günde stenograf Anna Grigoryevna'ya dikte ettiği roman: Ruletenburg kaplıcalarında mürebbi Aleksey, Polina'ya duyduğu saplantı ile rulet masasının çekimi arasında gider gelir. Aşkla kumarın aynı sarhoşluk olduğunu az kitap bu kadar açık söyler. Gerçek hayat dipnotu: Dostoyevski o yirmi altı günün stenografıyla ertesi yıl evlendi; ruletin faturasını da Baden-Baden'den, kendi cebinden biliyordu.

Beyaz Geceler gibi kitaplar: hangi akşam hangisi?

• Tek gecelik vakit varsa: Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu — mektup bittiğinde gece de biter.
• Hafta sonu için: Kürk Mantolu Madonna — defter bölümü bölünmeye izin vermez, baştan söyleyelim.
• İlk gençliği hatırlamak için: İlk Aşk — yaz, bahçe ve talipler korosu.
• Daha sert bir doz için: Kumarbaz — tutkunun kumar masasındaki hali.

Sıra önerimiz şöyle: Beyaz Geceler'i okumadıysanız oradan başlayın, ardından Kürk Mantolu Madonna ile aynı sesin Türkçedeki karşılığını görün; Zweig'ı ve Turgenyev'i araya, Kumarbaz'ı sona koyun. Beşinin toplam sayfası ortalama bir romanı ancak bulur; hangisinin aklınızda ne kadar kalacağını ise sayfa sayısı belirlemez. Kısa kitapların bir de sigortası var: biri tutmazsa kaybınız yalnızca bir akşam.