Sipsevdi

Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Şıpsevdi romanı, alafrangalığı dış görünüş ve tüketim alışkanlığı olarak benimseyen Meftun Bey’i merkezine alır. Paris’te bulunduğu izlenimini büyüten Meftun, ailesini Batılı sofra kurallarına, kıyafete ve davranış kalıplarına zorlar; bilgisi yüzeysel olduğu için her girişim yeni bir komedi üretir. Zengin komşu Kasım Efendi’nin kızı Edibe ile evlenme planı, aşk kadar miras ve sınıf atlama arzusuyla biçimlenir. Aile üyelerinin ilişkileri bu gösteriş düzeni içinde giderek karmaşıklaşır.

Romanın hicvi Batılılaşmanın kendisine değil, düşünmeden taklit edilen işaretlerine yönelir. Meftun’un kullandığı kelimeler, hazırlattığı yemekler ve kurduğu ev düzeni; ekonomik gerçeklikle kültürel iddia arasındaki mesafeyi açar. Gürpınar farklı toplumsal tipleri canlı diyaloglarla karşılaştırır, kadınların ve gençlerin ev içindeki pazarlıklarını da komedinin etkin unsuru yapar. Taklit bir kimlik sağlamadığı gibi ilişkileri de güvenilir kılmaz; romanın enerjisi, modern görünme arzusunun eski çıkar hesaplarıyla aynı masada sürekli birbirini ele vermesinden doğar. Ev halkının her üyesi bu taklit düzeninden farklı bir kazanç beklediği için hiciv tek bir kişilik kusuruna kapanmaz. Para, evlilik ve saygınlık pazarlıkları, sahte modernliğin aile içinde nasıl çoğaltıldığını ve karşılıklı bağımlılığa dönüştüğünü gösterir. Hicvin hedefi yenilik değil, yeniliği bir statü gösterisine indirgeyen düşüncesizliktir. Roman, yabancı sözcüklerle görgü kurallarının yanlış kullanımını eğitim ile gösteriş arasındaki ayrımın dildeki en açık kanıtına dönüştürür; konuşma biçimi karakterlerin toplumsal iddiasını sürekli ele verir.