Şeytan

Şeytan, Lev Tolstoy'un insanın bedensel arzuları ile ahlaki iradesi arasındaki çatışmayı yarı otobiyografik bir çıkış noktasından kurduğu kısa bir eserdir. Yazarın 1880'de genç bir kadına duyduğu tutku, yıllar sonra geride kalmış bir tehlike olarak yeniden düşünülür. Tolstoy, gerçekleşmeyen ihtimalleri ve dürtülerine uyması hâlinde doğabilecek sonuçları hayal ederek kişisel deneyimi kurmaca bir vicdan sınavına dönüştürür.

Metnin biçimi, dışarıdaki büyük bir olaydan çok içeride büyüyen baskıya dayanır. Arzu yalnız geçici bir heves gibi görünmez; insanın kendisi hakkında kurduğu ahlaki imgeyi sarsan, direnildikçe biçim değiştiren bir güç olur. Ruh ile beden arasındaki gerilim de basit bir iyi-kötü karşıtlığından ziyade, kişinin kendi kararlarının sorumluluğunu ne ölçüde taşıyabildiğini sorgular.

Tolstoy'un yaşadıklarını daha sonra bir arkadaşına ayrıntılı biçimde yazması, hikâyenin geriye dönük yapısını açıklar. Tehlike geçmiş olsa bile onu zihinde yeniden kurmak, bastırılan ihtimallerin etkisini ortadan kaldırmaz. Yazarın ölümünden sonra, 1911'de yayımlanan Şeytan, itiraf ile kurmaca arasındaki sınırda ilerler. Okuru olayların sonucundan çok, insanın kendine karşı dürüst olup olamayacağı sorusuyla baş başa bırakır.