Suç ve Ceza'ya Benzer Kitaplar

Katilin kim olduğunu daha ilk bölümlerde öğrendiğiniz bir roman sizi yine de yedi yüz sayfa boyunca masada tutabilir mi? Suç ve Ceza 1866'da tam bu bahse girer: Eski hukuk öğrencisi Rodion Raskolnikov, Petersburg'da tefeci Alyona İvanovna'yı baltayla öldürür ve roman asıl bundan sonra başlar. Kitap o yıl boyunca Russkiy Vestnik dergisinde tefrika edildi; Dostoyevski aynı yılın sonbaharında, borç sözleşmesi yüzünden Kumarbaz'ı bir stenografa yirmi altı günde dikte etmek zorunda kalmıştı. Soru 'kim yaptı?' değildir; 'bir vicdan bu yükü kaç gün taşıyabilir?' sorusudur.

Bu kitabı bitirenlerin aradığı benzerlik de çoğunlukla polisiye değildir: suçun değil, suçluluğun anatomisi. Ölçüye 'vicdan romanı' demek mümkün — kahraman, yargıçtan önce kendi kafasının içinde yargılanır. Aşağıdaki dört kitabı bu ölçüye göre seçtik: ikisi Fyodor Dostoyevski'nin kendi rafından, ikisi yirminci yüzyılın iki farklı ikliminden.

Suç ve Ceza gibi kitaplar ararken neye bakmalı?

Üç işaret yeter. Bir: kahramanına yapışık, içeriden bir anlatım. İki: işlendiği anda değil, sindirilirken anlatılan bir suç ya da suçluluk duygusu. Üç: bir karşı figür — Raskolnikov için bu, onu sorgu odasında satranç oynar gibi yoklayan müfettiş Porfiriy ile sabrıyla utandıran Sonya'dır; karşı figür yoksa vicdan yankısız kalır. Bu şemayı polisiyeden ayıran şey gerilimin yönüdür: soru 'yakalanacak mı?' değil, 'kendini ne zaman teslim edecek?' olur. Nitekim cinayet ilk bölümde işlenir; itirafa kadar geçen yüzlerce sayfa ateş nöbetleri, rüyalar ve sorgular arasında ilerler. Sonya'nın Raskolnikov'a İncil'den Lazarus bölümünü okuduğu sahne romanın dönüm noktalarındandır. Bir de kilit fikir var: Raskolnikov'un 'olağanüstü insanlar gerekirse yasayı çiğneyebilir' tezini savunduğu dergi makalesi. Benzerini aradığınız kitapta böyle bir fikrin ve o fikri içeriden kemiren bir vicdanın izini sürün.

Dostoyevski'nin kendi rafı

Karamazov Kardeşler (1880), yazarın 1879-1880 arasında tefrika ettiği son romanıdır: Bir baba cinayetinin etrafında Dmitri'nin tutkusu, İvan'ın kuşkusu ve Alyoşa'nın inancı çarpışır; İvan'ın anlattığı 'Büyük Engizisyoncu' bölümü tek başına antolojilere girmiştir. Kitabın tamamlanmasından birkaç ay sonra ölen Dostoyevski'nin Petersburg'daki cenazesine on binlerce kişi katıldı. Daha kısa bir kapı isteyenlere Yeraltından Notlar (1864): 'Ben hasta bir insanım...' diye açılan bu monologda adsız bir emekli memur, kendi kuyusunu keyifle kazan bir zekâyla konuşur; ikinci yarıda bu ses sokağa çıkar ve Liza adlı genç kadınla karşılaşma, teorinin insana değince nasıl dağıldığını gösterir. Sırayı kararlaştıramayanlar için Dostoyevski'ye nereden başlamalı rehberimizde gerekçeli bir yol haritası var.

Modern akrabalar: Camus ile Kafka

Yabancı (1942) 'Bugün annem öldü.' cümlesiyle açılır. Cezayir'de yaşayan Meursault, kavurucu bir plaj güneşinin altında bir cinayete savrulur; mahkemede asıl tartışılan ise annesinin cenazesinde ağlamamış olmasıdır. Camus aynı yıl Sisifos Söyleni'ni de yayımlamış, romanın felsefi zeminini ayrıca döşemişti. Raskolnikov'un ateşli vicdanının yerinde burada ürpertici bir kayıtsızlık durur — aynı sorunun ters işaretlisi. Üstelik Yabancı ile Dönüşüm'ün toplamı iki yüz sayfayı ancak bulur; ikisini tek bir hafta sonunda art arda okumak mümkündür. Dönüşüm (1915) ise suçu silip cezayı bırakır: Pazarlamacı Gregor Samsa bir sabah dev bir böceğe dönüşmüş olarak uyanır; ona ne yaptığı sorulmaz bile, ailenin gözündeki değeri çalışamadığı her günle biraz daha erir. Kafka öyküyü 1912 sonbaharında yaklaşık üç haftada yazmıştı; Gregor'un kapısının önüne bırakılan süt tası, ailenin sabrının ilk ölçüsüdür. Kafka'da duruşma yoktur; hüküm çoktan verilmiştir.

Plan olarak dıştan içe ilerleyin: önce en kısaları olan Dönüşüm ile Yabancı, ardından Yeraltından Notlar; Karamazov Kardeşler'i finale saklayın. Dördü bittiğinde Suç ve Ceza'nın epiloguna geri dönün — ilk okumada hızla geçilen o sayfalar, aradaki kitaplardan sonra başka türlü açılır. Her kitapta kendinize tek bir soru sorun: Bu anlatıcı affedilmek mi istiyor, anlaşılmak mı? Cevabınız kitaptan kitaba değişiyorsa, Raskolnikov'un sokağını doğru adımlıyorsunuz demektir; bu dörtlü aynı zamanda Rusya'dan Fransa'ya, oradan Prag'a uzanan bir tür haritası çizer.