Edebiyatın En İyi (ve En Kötü) Sevgilileri

Bir romana iyice daldığında bazen şu tuhaf şey olur: sayfalardaki birine, gerçek hayatta tanıdığın çoğu insandan daha fazla bağlanırsın. Onun sesini kafanın içinde duyar, kusurlarını kolayca affeder, uğruna gece yarılarını feda edersin. Kitabı kapattıktan sonra bile o karakteri düşünür, bir arkadaşınla tartışırken adeta onu savunmaya geçersin. O kişiyle aynı odada olmak, gerçek hayattaki pek çok tanışmadan daha canlı gelir sana. Ama hiç durup şunu kendine sordun mu: bu karakter gerçekten karşına çıksa, onunla bir ilişki üç ayı geçer miydi?

Edebiyat, ilişkiler için sessiz bir laboratuvardır aslında. Yüzyıllardır yazarlar insanların birbirini nasıl sevdiğini, nasıl yaraladığını ve arada bir nasıl kurtardığını sahneye koyuyor; üstelik sonuçlarını da bize açıkça gösteriyorlar. İyi haber şu: bu sahneleri dikkatle okumak, kendi hayatındaki yeşil ve kırmızı bayrakları tanıma pratiği veriyor. Kötü haberse en çok âşık olduğumuz karakterlerin çoğu zaman en riskli partner adayları çıkması. Bu yazıda edebiyatın en unutulmaz sevgililerine tam da bu gözle bakacağız: hangisiyle sakin bir hayat kurulur, hangisinden güzelce uzak durulur?

Neden Kurgusal Sevgililer Bu Kadar Gerçek Hissettirir?

Bir karaktere âşık olmak tesadüf değil, iyi yazarın kurduğu bilinçli bir tuzaktır. Yazar sana o kişinin iç dünyasını doğrudan açar; gerçek hayatta aylarca tanışsan bile ulaşamayacağın düşüncelerine, gizli korkularına, en savunmasız anlarına birkaç sayfada ortak edilirsin. Bu yapay yakınlık kafayı karıştırır: tutkuyu sağlıkla, yoğunluğu uyumla, çekimi güvenle karıştırmaya başlarız. Oysa bir insanı iyi partner yapan şey seni ne kadar çarptığı değil, sıradan bir salı akşamı yanında nasıl hissettiğindir. Romanlar bize hep doruk anlarını gösterir; gerçek ilişkilerse çoğunlukla o dorukların arasındaki sıradan günlerde, mutfakta, yorgun akşamlarda yaşanır. İşte bu yüzden sayfada çarpıcı olan bir karakter, hayatta yorucu bir partnere dönüşebilir.

Yeşil Bayrak Taşıyanlar: Yanında İyi Hissettirenler

Jane Austen'ın Gurur ve Önyargı'sındaki Bay Darcy, ilk bakışta kibirli, mesafeli ve biraz da küstahtır; ilk evlenme teklifini o kadar beceriksizce yapar ki Elizabeth Bennet onu haklı olarak geri çevirir. Ama Darcy'yi edebiyatın en sevilen partnerlerinden biri yapan şey kusursuz olması değil, eleştiriyi duyduktan sonra gerçekten değişmesidir. Gururunu bir kenara bırakır, davranışını düzeltir ve bunu Elizabeth'e ispatlama derdine düşmeden, sessizce yapar. İşte olgun sevginin tarifi tam da budur: kendini haklı çıkarmak yerine daha iyi biri olmayı seçmek. Gerçek hayatta aradığın da aslında bundan başkası değil, hatasını görebilen ve onunla bir şey yapabilen biri.

Tolstoy'un Anna Karenina'sında çoğu okur, Anna ile Vronski'nin yasak ve fırtınalı aşkını hatırlar; oysa romanın asıl sağlıklı çifti gölgede kalan Levin ile Kitty'dir. Levin sabırlıdır, bir kez acı bir biçimde reddedilir ama küsüp ortadan kaybolmaz; sevgisini büyük jestlerle değil, emekle, sadakatle ve tutarlılıkla kanıtlar. Tolstoy bu iki çifti bilerek yan yana koyar ve mesajını yüksek sesle söylemeden verir: tutkunun alevi göz kamaştırır, ama birlikte kurulan bir hayatın istikrarlı sıcaklığı asıl kalıcı olandır. Levin ilk bakışta biraz sıkıcı görünür, ta ki onunla yaşamanın nasıl bir huzur olduğunu fark edene kadar. Anna'nın trajedisiyle Levin'in dinginliği arasındaki o ince çizgi, çoğu gerçek ilişkinin de kaderini belirleyen çizgidir.

Kırmızı Bayrak Geçidi: Uzaktan Sevilesi, Yakından Tehlikeli

Emily Brontë'nin Uğultulu Tepeler'indeki Heathcliff, edebiyat tarihinin en çok romantikleştirilen karakterlerinden biridir; oysa yaptığı şeyin aşkla ilgisi yoktur, o daha çok sahiplenme, saplantı ve intikamdır. Catherine'e duyduğu bağ ikisini de tüketir, çevrelerindeki neredeyse herkesi zehirler ve geride nesiller boyu süren bir acı bırakır. Eğer 'beni o kadar çok seviyor ki her attığım adımı kıskanıyor' cümlesini romantik bulmaya başladıysan, Heathcliff sana bu cümlenin sonunun tam olarak nereye vardığını gösterir. Yoğunluk her zaman sevginin kanıtı değildir; bazen kontrolün, güvensizliğin ve sahiplenmenin kılık değiştirmiş hâlidir. Uğultulu Tepeler'i bir başyapıt yapan da zaten budur: bize tutkuyu değil, tutkunun kontrolden çıktığında neye dönüştüğünü anlatır.

Fitzgerald'ın Muhteşem Gatsby'sindeki Gatsby, aslında Daisy'nin kendisini değil, beş yıl önce kafasında kurduğu kusursuz Daisy imgesini sever; gerçek bir insanı değil, bir hayali kovalar ve bu hayal uğruna her şeyini harcar. Goethe'nin Genç Werther'in Acıları'ndaki Werther ise ulaşamadığı kadına duyduğu tutkuyu bütün bir kimliğe dönüştürür ve kendini adım adım tüketir; sevginin insanı nasıl esir alabileceğinin erken bir portresidir. En uç örnekse Nabokov'un Lolita'sındaki Humbert Humbert'tır: anlatıcının süslü, büyüleyici diline sakın kanma, çünkü o bir âşık değil, bir istismarcıdır. Edebiyatın en tehlikeli hüneri, kötüyü güzel cümlelerle anlatabilmesidir. Okur olarak asıl becerimiz de tam burada sınanır: cümlenin güzelliğiyle, anlattığı davranışın sağlığını birbirinden ayırabilmek.

Türk Edebiyatından Unutulmayan Aşıklar

Sabahattin Ali'nin Kürk Mantolu Madonna'sındaki Raif Efendi ile Maria Puder, kaçırılmış aşkın belki de en dokunaklı portresidir; buradaki ders tutkunun eksikliği değil, doğru anda konuşabilme cesaretinin kıymetidir. Raif Efendi derin sever ama sesini bir türlü çıkaramaz ve bütün bir ömrü bu suskunluğun bedelini ödeyerek geçirir. Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu'sundaki Bihter ile Behlül'ün yasak ilişkisi ise baş döndürücü bir cazibeyle başlar, yıkımla biter ve anlık çekimin tek başına sağlam bir temel olmadığını acı bir şekilde hatırlatır. Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu'ndaki Feride'nin, küçük bir yanlış anlamayı büyütüp koca bir hayatı geride bırakması ise iletişimsizliğin ne kadar pahalıya patlayabileceğini gözler önüne serer. Türk edebiyatı aşkı çoğu zaman kaçırılan bir tren gibi anlatır; belki de bize verdiği en büyük ders, konuşulmayan şeyin er ya da geç bir bedeli olduğudur.

• Bay Darcy, Jane Austen (Gurur ve Önyargı): Eleştiriyi büyümeye çevirebilen nadir biri; uzun vadeli ve güvenli bir seçim.
• Levin, Lev Tolstoy (Anna Karenina): Gösterişsiz, sadık ve sabırlı; 'sıkıcı' sanılan ama aslında en güvenilir olan.
• Elizabeth Bennet, Jane Austen (Gurur ve Önyargı): Zekâsından ödün vermeden fikrini değiştirebilen, öz saygısı sağlam bir eş adayı.
• Heathcliff, Emily Brontë (Uğultulu Tepeler): Yoğunluğu aşk sanan herkes için duvara asılası, canlı bir uyarı levhası.
• Gatsby, F. Scott Fitzgerald (Muhteşem Gatsby): Seni değil, senin idealize edilmiş bir kopyanı seven kişi.
• Raif Efendi, Sabahattin Ali (Kürk Mantolu Madonna): Derin sever ama sesini çıkaramaz; cesaretin de aşkın bir parçası olduğunu hatırlatır.

“İyi bir partner seni ne kadar sarstığıyla değil, sıradan bir günün sonunda yanında nasıl nefes aldığınla ölçülür.”

Edebi karakterleri sevmek, aslında gerçek insanları anlama pratiğidir. Uğultulu Tepeler'e hayran olup Heathcliff'le aynı çatı altında yaşamak istememek gayet mümkün; olgunluk da zaten tam olarak bu ayrımı yapabilmektir. Bir sonraki romanında âşık olduğun karaktere şunu sormayı dene: 'Seni okumayı seviyorum, peki seninle koca bir hayatı paylaşmak nasıl olurdu?' Cevap çoğu zaman gerçek hayattaki tercihlerin için de sessiz bir pusuladır. Aynı karakterlere tutulan başka okurlarla bu soruları tartışmak ise iki kat keyifli; Bookspace'te aynı kitaplara âşık olan insanlar tam da bunun için bir araya geliyor, çünkü birinin kütüphanesi çoğu zaman kalbine açılan ilk kapıdır.