Buddy Read (Birlikte Okuma) Nedir?

Herkesin kitaplığında bir tane vardır: kapağını yıllardır sevgiyle okşadığı ama bir türlü açamadığı o kalın, o heybetli kitap. Tolstoy'un Savaş ve Barış'ı, Dostoyevski'nin Karamazov Kardeşler'i, belki de Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar'ı. Niyetin hep vardır, hatta birkaç kez ilk sayfalara başlamışsındır bile; ama o sekiz yüz, dokuz yüz sayfa tek başına bakıldığında bir dağa dönüşür ve sen her seferinde onun yerine daha ince, daha 'kolay' bir kitaba uzanırsın. Bu erteleme bir tembellik değildir aslında; koca bir kitabın içinde tek başına kaybolma korkusudur, üstelik oldukça haklı bir korku. Çünkü zorlu bir kitabı yarıda bırakmak insana küçük bir yenilgi gibi gelir ve bu his bir dahaki sefere başlamayı daha da zorlaştırır. Yıllar içinde o kitaplar, okunmayı bekleyen birer suçluluk anıtına dönüşür; her rafa baktığında sana sessizce 'hani, ne zaman?' diye sorarlar. İşte tam bu noktada devreye 'buddy read' girer ve o korkutucu dağı bambaşka, çok daha davetkâr bir şeye çevirir; çünkü bir dağa tek başına değil, bir yol arkadaşıyla bakmak, onu bir anda tırmanılabilir kılar.

Türkçesiyle 'birlikte okuma' anlamına gelen buddy read, en sade tanımıyla bir kitabı bir ya da birkaç kişiyle aynı takvimde, aynı hızda okumaktır. Kulağa fazlasıyla basit geliyor, neredeyse 'bunun neresi yöntem?' dedirtecek kadar; ama yıllardır ertelediğin kitapları bitirme biçimini kökten değiştirebilecek kadar da güçlü. Fikir aslında hiç yeni değil: okurlar yüzyıllardır mektuplaşarak, aynı romanı elden ele dolaştırarak, salonlarda birbirlerine yüksek sesle okuyarak birlikte okudular. Değişen tek şey, bugün bunu bir mesajlaşma uygulaması üzerinden, hatta dünyanın öbür ucundaki, hiç yüz yüze gelmediğin biriyle bile yapabilmen. Teknolojinin okumaya kattığı belki de en güzel şey budur: aynı anda aynı cümlede olan iki insanı, aralarında binlerce kilometre olsa da yan yana getirmesi. Kimileri en yakın arkadaşıyla okur, kimileri bu iş için yeni biriyle tanışır; ikisinin de kendine göre bir tadı vardır. Bu yazıda buddy read'in tam olarak ne olduğunu, neden bu kadar işe yaradığını ve kendi buddy read'ini nasıl başlatacağını en baştan, adım adım anlatacağım.

Buddy read tam olarak nedir?

Buddy read'i klasik bir kitap kulübünden ayıran şey, ölçeği ve samimiyetidir. Kitap kulübü çoğu zaman kalabalıktır, programı baştan bellidir ve doğası gereği biraz da resmîdir; belli bir günde toplanılır, sırayla söz alınır, bazen bir moderatör bile olur ve konuşma kaçınılmaz olarak biraz 'ders' havasına bürünür. Buddy read ise genellikle iki üç kişiliktir, esnektir ve tamamen okurların kendi belirlediği bir tempoda, kendi rahat diliyle ilerler. Ortak bir kitap seçersiniz, birlikte bir okuma takvimi çıkarırsınız, diyelim ki 'bu hafta üçüncü bölümün sonuna kadar', ve o noktalara geldikçe izlenimlerinizi paylaşırsınız. Kimi gün uzun uzun tartışırsınız, kimi gün yalnızca 'şu sahne beni tuz buz etti' diye tek bir satır atarsınız; ikisi de eşit derecede makbuldür. Ne zaman, nerede ve nasıl konuşacağınıza dışarıdan hiç kimse değil, yalnızca siz karar verirsiniz. Bu yüzden buddy read bir etkinlikten çok, iki okur arasındaki küçük, sıcak bir anlaşmadır; kurallarını da, ritmini de, dilini de yalnızca o anlaşmayı yapanlar koyar. Tam da bu esneklik ve baskısızlık, onu bu kadar sürdürülebilir kılar.

Neden bu kadar işe yarıyor?

Buddy read'in asıl sırrı, okumanın en zorlayıcı iki yanını aynı anda çözmesidir: sorumluluk eksikliği ve yalnızlık. Bir başkasının da aynı sayfalarda seni beklediğini bildiğinde, 'bu akşam okumasam da olur, yarına kalsın' demek birden zorlaşır; bu tatlı, nazik bir baskıdır ve şaşırtıcı biçimde işe yarar. Tek başına verdiğin sözleri kolayca çiğnersin, ama bir başkasına verdiğin sözü tutmak istersin; buddy read işte bu basit insani gerçeği okumanın hizmetine koşar. Aynı anda, kafanı karıştıran bir bölümü ya da seni yerinden eden bir sahneyi anında paylaşacak birinin olması, kitabın içinde yalnız ve çaresiz hissetmeni engeller. Zor kitaplar zaten çoğu zaman anlaşılamadığı için değil, yalnız okunduğu için yarıda kalır; kafan karıştığında sana 'ben de tam orada takıldım, hadi birlikte çözelim' diyecek biri olmadığı için. Bir de şu var: bir kitabı birlikte okumak, onu sıradan bir uğraş olmaktan çıkarıp paylaşılan bir maceraya dönüştürür; yıllar sonra 'hani şu kitabı birlikte okumuştuk' diye başlayan anılardan biri olur. Buddy read tam da bu iki boşluğu tek bir hamlede doldurur; hem seni masaya oturtan disiplini hem de masayı keyifli kılan arkadaşlığı aynı anda getirir.

Nasıl başlanır? Küçük bir rehber

Buddy read'i başlatmak için karmaşık bir düzene, özel bir uygulamaya ya da katı kurallara ihtiyacın yok; birkaç basit anlaşma fazlasıyla yeterli. Çoğu buddy read baştan iyi konuşulmadığı için değil, hiç konuşulmadığı için, 'nasıl olsa kendiliğinden yürür' denildiği için daha ikinci haftada dağılır. Bu yüzden başlamadan önce birkaç dakikanızı ayırıp temel noktalarda anlaşmak, sonradan yaşanacak küçük hayal kırıklıklarının çoğunu baştan önler. Konuşulacaklar da uzun değil; birkaç net soruya cevap vermek yeter. Aşağıdaki adımlar, ilk denemenin bu kadere düşmeden, keyifle ve sonuna kadar yürümesini sağlar. Hepsini bir oturuşta halledebilirsin; topu topu on dakikalık bir sohbet çoğu zaman fazlasıyla yeter:

• Doğru ortağı seç: Okuma temposu ve hayatındaki yoğunluk seninkine yakın biri, en iyi buddy read ortağıdır.
• Kitapta anlaşın: İkinizin de merak ettiği ama tek başına göze alamadığı bir kitap, ideal bir başlangıçtır.
• Bir takvim çıkarın: 'Her pazar şu bölüme kadar' gibi net ama nefes aldıran, sizi boğmayan bir hedef koyun.
• Buluşma biçimini seçin: Mesajlaşma, sesli not ya da haftada bir kısa görüşme; hangisi hayatınıza uyuyorsa o.
• Spoiler kuralını baştan konuşun: Herkes aynı yere gelmeden ileriyi anlatmamak, en önemli ve en çok unutulan nezaket kuralıdır.

Hangi kitaplar buddy read için biçilmiş kaftan?

Buddy read her kitapta işe yarar, ama asıl büyüsünü tam da 'tek başıma asla altından kalkamam' dediğin kitaplarda gösterir. Dostoyevski'nin Karamazov Kardeşler'i ya da Suç ve Ceza'sı, Tolstoy'un Savaş ve Barış'ı ya da Anna Karenina'sı, James Joyce'un o meşhur zorlu kitabı Ulysses ya da katman katman açılan devasa bir evreni olan Frank Herbert'in Dune'u bu listenin başında gelir. Aynı şekilde, dilinden ve uzunluğundan ürktüğün Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar'ı ya da destansı akışıyla insanı önce biraz zorlayan Yaşar Kemal'in İnce Memed'i de birlikte okununca çok daha erişilebilir, çok daha keyifli hale gelir. İşin sırrı şu: bir kitap ne kadar 'korkutucu' görünüyorsa, buddy read'in getirdiği o omuz omuza olma hissinden o kadar çok fayda görür. Kısa ve akıcı bir romanı zaten tek başına da bir çırpıda bitirirsin; orada bir yol arkadaşına pek ihtiyacın olmaz. Asıl fark, sayfaları saydığın, temposu ağır, adı bile insana ürperti veren heybetli kitaplarda ortaya çıkar. Bir de klasiklerin ağır, alışılması zaman alan bir dili vardır ya; işte o dili birlikte söktüğünde, korkutucu görünen metin bir anda konuşmaya, hatta seni içine çekmeye başlar.

“Zor bir kitap çoğu zaman anlaşılmadığı için değil, yalnız okunduğu için yarıda kalır.”

Sık yapılan hatalar ve son bir davet

Buddy read'i dağıtan şey neredeyse her zaman aynıdır: fazla hırslı, fazla iddialı bir takvim. 'Bir haftada bitiririz' deyip sonra ikinizin de gerisine düşmesi, motivasyonu en hızlı öldüren şeydir; azıcık yavaş ama istikrarlı ilerlemek her zaman kazanır. İkinci büyük hata, okumayı bir ödeve, bir yarışa çevirmektir; oysa amaç sınav vermek ya da kimin daha hızlı okuduğunu kanıtlamak değil, keyfi paylaşmaktır. Üçüncüsü de spoiler: heyecanına yenilip ortağından ileride olduğun bir sahneyi anlatmak, onun keşif hazzını çalar ve buddy read'in en güzel yanını, yani birlikte şaşırmayı yok eder. Ve şunu da unutma: biri diğerinden hızlı okuyorsa bu bir sorun değildir, önemli olan yalnızca kararlaştırdığınız buluşma noktalarında birbirinizi sabırla beklemektir. Hedef bitiş çizgisine ilk varmak değil, o yolu birlikte, aynı manzarayı paylaşarak yürümektir. Ufak tefek aksamalar mutlaka olacaktır; biri bir hafta geri kalır, birinin araya işi girer. Önemli olan pes etmemek, gerektiğinde takvimi utanmadan yeniden ayarlayıp yola devam etmektir.

Çoğu zaman birlikte okuyacak birini bulmak, kitabı seçmekten bile daha zor olabiliyor. Bookspace işte bu yüzden aynı kitaba ilgi duyan okurları bir araya getiriyor; o yıllardır ertelediğin kalın kitabı, aynı sayfada seni bekleyen biriyle açmak çok daha az korkutucu, çok daha davetkâr oluyor. Aynı kitabı merak eden birini bulduğunda, o rafta yıllardır tozlanan dev, birden ortak bir maceraya dönüşüyor. Buddy read, sonuçta okumanın hem en disiplinli hem de en sosyal hali; kararlılık ile arkadaşlığı aynı kaba koyar ve ikisini birbirinin ilacı yapar. Bir dahaki sefere raftaki o dağa baktığında, artık yanında bir tırmanış arkadaşı olabileceğini hatırla; çünkü aynı yükü paylaşınca, o zirve göründüğünden çok daha yakın, çok daha ulaşılabilir olur. Belki de yıllardır o kitabı açmak için beklediğin tek şey, seninle birlikte tırmanacak bir yol arkadaşıydı.