Tarihe Âşık Edecek 10 Tarihi Roman

Okulda tarih çoğumuza tarihlerin, savaşların, antlaşmaların ve ezberlenecek uzun isim listelerinin sıkıcı bir dizisi gibi öğretildi; sınav bitince de çoğu zaman unutulup gitti. Oysa geçmiş, aslında tıpkı bizim gibi korkan, seven, açlık çeken, ihanete uğrayan ve inatla umut eden insanlarla doluydu. İyi bir tarihi roman işte bu unutulmuş, ders kitaplarının kenarında kalmış insanları tek tek geri çağırır; seni bir çağın tozuna, kokusuna, çamuruna ve korkusuna doğrudan daldırır. Bir anda o tarihin dışarıdan bakan bir öğrencisi olmaktan çıkıp, içinde nefes alan, terleyen ve seçim yapmak zorunda kalan bir tanığa dönüşürsün.

Bu türün asıl büyüsü, bilgiyle duyguyu tam olarak aynı anda taşıyabilmesidir. Bir yandan bir dönemin nasıl yaşandığını, insanların neye inandığını, neyle beslendiğini, nasıl giyindiğini ve en çok neyden korktuğunu öğrenirsin; bir yandan da o dönemde bir insan olmanın gerçekte ne demek olduğunu ta içinde hissedersin. Ders kitabı sana kuru kuruya ne olduğunu, hangi tarihte ne yaşandığını söyler; tarihi roman ise orada olmanın, o zor kararı vermek zorunda kalmanın nasıl bir şey olduğunu bütün ağırlığıyla yaşatır. İşte bu ikisi arasındaki fark, bir tarihi zorla ezberlemekle onu bir daha asla unutmamak arasındaki farktır.

Aslında her şey bir İskoç ile başladı

Bugün bildiğimiz anlamda tarihi roman türünü, on dokuzuncu yüzyılın başında İskoç yazar Sir Walter Scott icat etti sayılır. Ivanhoe gibi büyük ilgi gören kitaplarıyla, gerçek ve tanınan bir tarihî arka planın önüne kurgusal, çoğu zaman sıradan kahramanlar yerleştirme fikrini yaygınlaştırdı; böylece okur, büyük ve uzak olayları küçük, kendini yakın hissettiği bir insanın gözünden yaşayabildi. Bu basit ama dâhice fikir, edebiyatı kökten değiştirdi. Ondan sonra Tolstoy'dan Victor Hugo'ya, Kemal Tahir'den Orhan Pamuk'a kadar sayısız yazar bu kalıbı alıp kendi ülkesinin geçmişine, kendi acılarına ve zaferlerine uyguladı. Yani bugün elinde tuttuğun hemen her tarihi romanın ardında, biraz da Scott'ın o uzun, sessiz gölgesi vardır.

Seni çağlar arasında gezdiren romanlar

İyi bir tarihi roman seni tam anlamıyla bir zaman makinesi gibi taşır, üstelik bileti de yalnızca biraz sabır ve merak. Bir bakmışsın Fransız Devrimi'nin giyotin gölgesindeki kalabalık, öfkeli Paris sokaklarındasın; bir bakmışsın 1600'lerin Japonya'sında, kuralları amansız bir samuray sarayının sessiz koridorlarında. Aşağıdaki listede farklı yüzyıllara ve birbirinden çok uzak coğrafyalara açılan kapılar var; antik Roma'dan Tudor İngiltere'sine, ortaçağ İran'ından Osmanlı İstanbul'una kadar uzanıyor. Hem dünya edebiyatının hem de Türk edebiyatının en güçlü örneklerini, birbirini tamamlasınlar ve farklı çağları yan yana görebilesin diye bilerek iç içe koydum.

Bu kitapları seçerken tek bir şeye özellikle dikkat ettim: Hepsi her şeyden önce iyi bir hikâye anlatsın, tarih dersi ve tarih bilgisi ikinci planda, hikâyenin içine sinmiş biçimde kalsın. Kimi büyük bir savaşın ve devrimin tam ortasına, kimi tek bir sarayın nefes kesen entrikasına, kimi de koca bir çağın ruhuna ve gündelik hayatına odaklanıyor. Hangi dönem ya da coğrafya seni çağırıyorsa oradan başla; burada da yanlış dönem, yanlış giriş diye bir şey yok.

• Ivanhoe, Walter Scott: Türün kurucu metni; şövalyelerin, turnuvaların, Haçlı Seferi'nden dönen kralların ve saray entrikalarının dünyasında geçen, ortaçağ İngiltere'sini ve onun keskin toplumsal gerilimlerini canlı bir tablo gibi gözümüzde canlandıran soluksuz bir macera.
• İki Şehrin Hikâyesi, Charles Dickens: Fransız Devrimi'nin kanlı gölgesinde Londra ile Paris arasında gidip gelen; fedakârlık, kefaret ve bir çağın çöküşü üzerine yazılmış, edebiyatın en unutulmaz açılış ve final cümlelerinden bazılarına sahip, sarsıcı bir roman.
• Sefiller, Victor Hugo: On dokuzuncu yüzyıl Fransa'sını yoksul mahallelerinden barikatlarına, kanalizasyonlarından mahkeme salonlarına kadar bir baştan bir başa dolaşan; adaleti, yoksulluğu, merhameti ve bir insanın değişebilme gücünü anlatan devasa bir insanlık destanı.
• Ben, Claudius, Robert Graves: Roma İmparatorluğu'nun zehir, ihanet ve entrikayla dolu iç dünyasını, herkesin aptal sanıp hafife aldığı için hayatta kalmayı başaran kekeme İmparator Claudius'un kendi ağzından anlatan, tarihe içeriden ve alaycı bir gözle bakan zekice bir roman.
• Semerkant, Amin Maalouf: Ömer Hayyam'ın efsanevi Rubailer el yazmasının izini sürerek ortaçağ İran'ından Hasan Sabbah'ın kalesine ve oradan yirminci yüzyıla uzanan; Doğu'nun bilgeliği, şiiri ve çalkantılı tarihiyle örülü, büyüleyici ve akıcı bir yolculuk.
• Şogun, James Clavell: 1600'lerin Japonya'sında kıyıya vuran bir İngiliz denizcinin şaşkın gözünden samuray onurunu, ölümcül saray oyunlarını ve iki bambaşka kültürün çarpışmasını anlatan; kalınlığına hiç aldırmadan soluksuz okunan, görkemli bir destan.
• Kurt Şatosu, Hilary Mantel: Tudor sarayının ölümcül entrikalarını, sıradan bir demircinin oğluyken kralın en güçlü ve en korkulan adamına yükselen soğukkanlı Thomas Cromwell'in zihninden gösteren; dili ve derinliğiyle çağdaş tarihi romanın tartışmasız zirvelerinden biri.
• Devlet Ana, Kemal Tahir: Osmanlı Devleti'nin kuruluş günlerini bir uç beyliğinin sıradan insanları, kadınları ve savaşçıları üzerinden anlatan; tarih tezleri bugün hâlâ çok tartışılsa da yerli tarihi romanın en iddialı, en etkili ve en çok konuşulan örneklerinden sayılan eser.
• Puslu Kıtalar Atlası, İhsan Oktay Anar: On yedinci yüzyıl İstanbul'unu masalla, kara mizahla ve felsefeyle harmanlayan; tarihi kuru bir belge gibi değil, büyülü, tekinsiz ve unutulmaz bir rüya gibi anlatan, Türk edebiyatında gerçekten hiçbir şeye benzemeyen bir roman.
• Beyaz Kale, Orhan Pamuk: On yedinci yüzyılda bir Osmanlı hoca ile ona köle düşen bir Venedikli bilginin, yıllar içinde yavaş yavaş birbirine dönüşmesini anlatan; kimlik, benlik ve Doğu ile Batı üzerine ince, gizemli ve zihin açıcı bir roman.

Bu kitapların hiçbiri sana gizliden gizliye ya da açıkça tarih dersi vermeye çalışmaz; hepsi her şeyden önce iyi birer roman olmayı seçer. Tarihî gerçeklik yalnızca sağlam bir zemin, sağlam bir sahne kurar; ama sahnenin ışığı her zaman insanların üzerindedir: Onların aşkları, korkuları, ihanetleri, hataları ve zor seçimleri. İşte tam bu yüzden yüzyıllar, hatta bazen bin yıl öncesini anlatan bu hikâyeler bugün bile bizi kendi içine çekiverir, kendimizden bir şeyler buldurur ve kolay kolay geri bırakmaz. Geçmiş, iyi anlatıldığında hiç de uzak değildir.

Türk tarihi romanının sessiz gücü

Tarihi roman denince akla önce yabancı eserler gelse de, Türk edebiyatının bu alanda şaşırtıcı derecede köklü ve zengin bir damarı var; üstelik bu damar hak ettiğinden az konuşuluyor. Kemal Tahir, Osmanlı'nın kuruluşunu ve Kurtuluş Savaşı'nı kendine özgü, tartışmalı ama son derece etkili bir bakışla yeniden yorumladı. Tarık Buğra ise Küçük Ağa'da aynı Millî Mücadele dönemini bambaşka, çok daha bireysel ve insani bir açıdan ele aldı. İhsan Oktay Anar geçmişi neredeyse bir halk masalının, bir tekerlemenin diline çevirirken, Orhan Pamuk Osmanlı ile Batı arasındaki o eski gerilimi derin kimlik ve benlik sorularına dönüştürdü. Kısacası, kendi tarihimizi güçlü, özgün bir edebiyatla anlatan sesler için hiç de uzağa bakmaya gerek yok.

“Tarihi roman, ölülerin bir kez daha konuşmasına izin verilen o kısacık ve büyülü andır.”

Gerçek ile kurguyu nasıl ayırmalı?

Tarihi romanları okurken akılda tutulması gereken tek bir altın kural var, o da şudur: Bunlar birer tarih kitabı değil, edebiyattır. Yazar, belgelerin sustuğu boşlukları hayal gücüyle doldurur; olayları hikâyenin ritmine ve duygusuna göre sıkıştırır, genişletir, bazen tarihleri ve kişileri bilerek yaklaştırır. Bu bir kusur ya da sahtekârlık değil, doğrudan türün doğası ve gücüdür. En sağlıklısı da şu: Bir dönem romanda gerçekten ilgini çektiyse, aldığın o kıvılcımla sağlam bir tarih kitabına ya da güvenilir bir kaynağa da uzan. Roman seni o çağa âşık eder, kapıyı aralar; gerçeğin ayrıntısını ve doğrusunu ise bu âşıklıktan doğan merakın tamamlar. İkisi birbirinin rakibi değil, en iyi yol arkadaşıdır.

Bir tarihi romanı bitirince çoğu zaman içinde koca bir çağ yaşamış, uzun ve yorucu bir yolculuktan yeni dönmüş gibi hissedersin ve bunu hemen birine anlatmak, o çağdan getirdiklerini paylaşmak istersin. Bookspace'te aynı dönemlere ve coğrafyalara tutkun okurlarla tanışabilir, Şogun'un Japonya'sından Sefiller'in Paris'ine kadar sevdiğin çağları birlikte yeniden gezebilir, hangi kahramanın haklı olduğunu tartışabilirsin. Aynı hikâyeden etkilenmiş biriyle konuşmak, o çağı bir kez daha, ama bu sefer yalnız değil, birlikte yaşamak gibidir; ve paylaşılan bir yolculuk her zaman daha uzun akılda kalır.