Sevdiği Kitap Bir İnsan Hakkında Ne Söyler?

İtiraf edelim: birinin en sevdiği kitabını öğrendiğimiz an, içimizde küçük bir dedektif hemen çalışmaya başlar. 'Demek öyle biri' diye düşünürüz, çoğu zaman farkında bile olmadan zihnimizde küçük bir portre çizmeye koyuluruz. Sevilen bir kitap, tıpkı bir şarkı listesi ya da en sevilen film gibi, karşımızdaki insana dair sessiz bir ipucu gibi durur; ondan bir karakter, bir dünya görüşü, bir ruh hali okumaya çalışırız. Kimileri için Dostoyevski derin ve sarsıcı bir ruh demektir, kimileri için ise sadece 'ağır abi' havası; kimileri için Elif Şafak sıcak bir arkadaş, kimileri için gereğinden popüler bir isim. Sorun şu ki bu ipucunu okumakta hem şaşırtıcı derecede iyi hem de tehlikeli derecede kötüyüzdür. Çünkü çoğu zaman kitabın kendisini değil, kitaba kendi elimizle yüklediğimiz anlamı okuruz. Yani aslında karşımızdakini değil, çoğu zaman kendi önyargılarımızı analiz ederiz. Kimimiz Murakami sevenleri fazla 'havalı', klasik sevenleri fazla 'ciddi', çok satan roman sevenleri fazla 'sıradan' sanırız; oysa bu etiketlerin neredeyse hepsi bizim kafamızda, kitapların içinde değil. En sevdiği kitabı öğrenmek güzel bir başlangıç olabilir, ama asla bir bitiş, bir hüküm değildir.

Peki bu okumaların ne kadarı gerçek, ne kadarı bizim uydurduğumuz hikâye? Cevap, çoğu şey gibi, tam ortada bir yerde duruyor. Sevilen bir kitap gerçekten bir şeyler söyler, ama neredeyse her zaman ilk anda sandığımız şeyi değil. Kimi zaman bir insanın en sevdiği kitap onun kim olduğunu değil, kim olmak istediğini ya da bir zamanlar kim olduğunu anlatır. Bazen de o kitap, hayatının belirli bir anında ona iyi geldiği için sevgiyle anılır; bugünkü haliyle neredeyse hiç ilgisi kalmamıştır ama o duygu hâlâ oradadır. On yıl önce birini kurtaran bir kitap, bugün sadece sevgiyle anılan bir teşekkür borcu olabilir. Ya da tam tersi olur: yıllar önce sıradan bulduğu bir kitap, doğru anı yakaladığında birden başucu kitabına dönüşebilir. İnsanlar gibi, kitaplarla kurduğumuz bağlar da yaşayan, sürekli değişen şeylerdir; bu yüzden bir insanı tek bir başlıkla dondurmak, ona daha en baştan haksızlık etmektir. Bu yazıda o ince çizgiyi, yani kitap seçiminden bir insanı okumakta nerede haklı, nerede fena halde yanılıyor olabileceğimizi konuşacağız. Amaç birini tek hamlede 'çözmek' değil; onu daha iyi tanımak için doğru soruları bulmak.

Kitap seçimi bir sinyaldir, bir teşhis değil

Birinin Suç ve Ceza'yı sevmesi, onun vicdan, suç ve iç hesaplaşma gibi temalara ilgisiz olmadığını gösterir; bu kadarı gayet adil bir çıkarımdır. Ama aynı kişinin illa 'karanlık' ya da 'ağır' biri olduğunu söylemek, elimizdeki zayıf sinyali koca bir teşhise çevirmektir. Kitaplar insanların neye ilgi duyduğunu gösterir, nasıl biri olduklarını değil; en neşeli insan en hüzünlü romanları, en sakin insan en gerilimli polisiyeleri sevebilir. Distopya sevmek insanı karamsar yapmaz; çoğu zaman tam tersine, dünyayı dert edinen, adaleti önemseyen bir yanın işaretidir. Ağır dram okuyan biri hayatında en çok gülen kişi, romantik komedi seven biriyse en gerçekçi dostun olabilir. İlgi ile kişilik arasındaki bu boşluğu unuttuğumuz an, en sık yapılan hataya, yani insanı rafına indirgeme hatasına düşeriz. Oysa bir kitap olsa olsa bir pencere aralar; içeriye gerçekten bakmak için hâlâ konuşmak, sormak, birlikte zaman geçirmek gerekir. Sinyali okumak başka şey, insanı tanımak bambaşka bir emek ister. Bir kitap sana yalnızca 'buradan konuşmaya başlayabiliriz' der; gerisini o kişinin kendisi, zamanla ve kendi sözleriyle dolduracaktır.

Kitabın kendisi mi, onunla kurulan ilişki mi?

Aynı kitap iki kişide bambaşka şeyler anlatabilir, çünkü asıl anlam kitapta değil, kişinin onunla kurduğu bağdadır. Biri Simyacı'yı hayatının bir dönüm noktasında okuyup gerçekten ondan güç almış, adeta bir pusula edinmiştir; bir diğeri aynı kitabı fazla basit bulup daha yarısına gelmeden bırakmıştır. Burada anlamlı olan kitabın adı değil, o kişinin onu ne zaman, neden, hayatının hangi kırılganlığında ya da hangi mutlu anında okuduğudur. On beş yaşında okunup hâlâ çantada taşınan bir kitapla, geçen ay bitirilip çoktan unutulmuş bir kitap asla aynı şeyi anlatmaz. Birinin Küçük Prens'i sevmesi çocukluğuna dair bir özlem olabileceği gibi, kaybettiği birine dair sessiz bir yas da olabilir; ancak sorarsan öğrenirsin. Aynı şekilde Serenad'ı bir aşk romanı diye sevmekle, içindeki tarihî acı yüzünden sevmek bambaşka iki insanı anlatır. Yani sevginin kendisi kadar, o sevginin ne zaman ve hangi toprakta filizlendiği de en az onun kadar çok şey söyler. Kitaplar sabit değildir; onları okuduğumuz an bizimle, ruh halimizle birlikte değişir.

Bu yüzden 'en sevdiğin kitap ne?' sorusu tek başına hep yarım kalır, çünkü sadece bir başlık verir, bir hikâye değil. Asıl kapıyı açan soru şudur: 'Bu kitap hayatının neresine denk geldi?' Bu soru, karşındakini bir listeyi okumaktan çıkarıp kendi hikâyesini anlatmaya davet eder. Cevap verirken hangi dönemi, hangi insanı, hangi kaybı ya da hangi umudu andığına dikkat et; asıl bilgi tam orada gizli. Bir kitabı 'annem verdiği için' seven biriyle, 'çok kötü bir dönemde beni ayakta tuttuğu için' seven biri, aynı kitaptan bambaşka iki insanı anlatır. Kimi kitabını bir sığınak gibi anlatır, kimi bir isyan, kimi bir ilk aşk gibi. Çoğu zaman kitabın adından çok, o kitabın etrafında topladığı hayat parçaları asıl portreyi çizer. Dinlemeyi bilene, tek bir kitap koca bir biyografi anlatabilir. Bu yüzden en güzel sohbetler 'en sevdiğin kitap ne?' değil, 'o kitabı okurken sen neredeydin, kimdin?' diye başlayanlardır; ilk soru bir liste, ikincisi koca bir hayat açar. Sabırla sorulan tek bir soru, aceleyle verilen on cevaptan çok daha fazlasını gösterir.

Bazı kitapların fısıldadıkları

Şimdi işin eğlenceli kısmına gelelim, ama baştan uyarayım: aşağıdakiler kesin yargılar değil, olsa olsa küçük, oynak fısıltılar. Bunları insanları kutulara koymak için değil, sohbeti derinleştirecek daha iyi sorular üretmek için oku. Bir başlığı görüp 'tamam, bu kişiyi çözdüm' demek yerine, 'acaba neden tam da bunu sevmiş?' diye sormanın bahanesi olarak düşün. Aynı kitabı seven iki kişinin bile bambaşka insanlar olabileceğini aklından hiç çıkarma; bu satırlar bir sonuç değil, sadece iyi bir sohbetin başlangıcıdır. Unutma, buradaki amaç etiketlemek değil, merakı bilemek. İşte kimi kitapların kulağa fısıldadıkları:

• Suç ve Ceza, Dostoyevski: İçsel çatışmaya, vicdanın gri bölgelerine ilgi duyan; kolay ve hazır cevaplardan pek hoşlanmayan bir zihne işaret edebilir.
• Küçük Prens, Saint-Exupéry: Sadeliğin altında derinlik arayan; kırılganlığından utanmayan, romantik bir tarafını hâlâ koruyan biri olabilir.
• 1984, George Orwell: Otoriteye ve kendisine dayatılan doğrulara kuşkuyla bakan; kolay kolay ikna olmayan, sorgulayıcı bir yanı olabilir.
• Yüzyıllık Yalnızlık, García Márquez: Karmaşadan ve çok katmanlı hikâyelerden keyif alan; sabırlı, büyüye ve belirsizliğe açık bir okur olabilir.
• Sefiller, Victor Hugo: Adalet ve merhamet duygusu güçlü; büyük, kucaklayıcı, insana rağmen insana inanan anlatıları seven biri olabilir.
• Fareler ve İnsanlar, Steinbeck: Kısa ama vurucu olanı seven; duygusal dürüstlüğe ve sade, süssüz bir acıya zaafı olan bir kalp olabilir.
• Bin Muhteşem Güneş, Khaled Hosseini: Başkalarının acısına kolay kayıtsız kalamayan; empatisi güçlü, dünyanın haksızlıklarını içine dert eden bir yürek olabilir.

Şimdi asıl tuzağı söyleyeyim: bu fısıltılara olduğundan fazla güvenmek. Çünkü insanlar bazen bir kitabı gerçekten sevdikleri için değil, sevmeleri gerektiğini düşündükleri, entelektüel ya da derin görünmek istedikleri için listelerine yazarlar. Bir de kitabı hiç okumadan sadece filmini izleyip sevenler, ya da tek bir cümlesine, tek bir alıntısına tutulup gerisini çoktan unutanlar var. Bazı insanlar da en sevdikleri kitabı asla profillerine yazmaz; onu fazla kişisel, fazla kırılgan, fazla kendilerine ait bulur ve yabancı gözlerden saklar. Rafına bakıp birini tümüyle çözdüğünü sanmak, çoğu zaman kendi önyargılarını ve hayallerini o kişiye giydirmekten başka bir şey değildir. Unutma, en çok yanıldığımız insanlar, çoğu zaman hakkında en çok şey 'bildiğimizi' sandıklarımızdır. Gerçek merak, tahminlerinin doğru çıkmasını istemekle değil, yanılmaya gönüllü olmakla başlar. Bazıları da o an aklına ilk geleni yazıverir; belki de en sevdiği kitap değil, sadece en son bitirdiğidir. Yani listedeki o başlık bazen bir itiraf, bazen bir tesadüf, bazen de özenle seçilmiş bir maske olabilir.

Asıl bilgi, nasıl anlattığında saklı

Bir insanı gerçekten ele veren şey, hangi kitabı sevdiği değil, onu sana nasıl anlattığıdır. Aynı romanı biri 'işte hayat tam da bu' diye kocaman, iddialı bir cümleyle özetlerken, bir diğeri tek bir yan karakterin sessiz kaderine takılıp saatlerce oradan konuşur. Kimisi kitabın fikirlerinden, felsefesinden söz eder; kimisi onu okurken hayatının neresinde olduğundan, hangi otobüste, hangi ayrılığın ortasında, hangi yaz tatilinde okuduğundan. Biri karakterlere sevdalanır, biri kurgunun zekâsına hayran kalır, biri de sadece tek bir cümleyi yıllarca ezberinde taşır. Dikkatini kitabın adından çok, karşındakinin bir sahneyi anlatırken sesinin nasıl yumuşadığına, gözlerinin ne zaman parladığına, nerede durup 'aslında' diye yeniden başladığına ver. Asıl portre, seçilen başlıkta değil, tam da o anlatış biçiminde, o küçük duraklamalarda, o heyecanla yarıda kalan cümlelerde yavaş yavaş beliriyor. İnsan neyi sevdiğini söylerken değil, onu nasıl sevdiğini gösterirken çıplaktır. İşte o çıplak, hesapsız anı yakalayabilmek, dünyanın en özenle hazırlanmış kitap listesinden bile çok daha fazlasını anlatır sana.

“Bir insanı sevdiği kitap değil, o kitabı anlatış biçimi ele verir.”

İnsanların birbirini sevdikleri kitaplar üzerinden tanıması, aslında Bookspace'in tam da kalbinde olan şey: orada bir kitap yalnızca bir başlık değil, üstüne konuşulan, tartışılan, birlikte anlamlandırılan canlı bir sohbet konusudur. Aynı kitabı seven onlarca insanın onu ne kadar farklı okuduğunu, aynı sayfada nasıl bambaşka şeyler gördüğünü izlemek bile, o 'tek bakışta çözme' alışkanlığını yavaşça kırar. Belki de en doğru 'analiz', karşındakini bir listeye sıkıştırmaktan vazgeçip ona tek bir şeyi içtenlikle sormakla başlıyor: 'Bu kitap sana ne yaptı?' Gerisini zaten anlatırken kendisi tek tek gösterecek. Sen sadece acele etmeden dinlemeyi, gerçekten dinlemeyi bilecek kadar sabırlı ve meraklı ol; en güzel portreler yavaş çizilir. Ve unutma: birini gerçekten tanımak, onu bir kalıba oturtmak değil, her seferinde biraz daha şaşırmaya razı olmaktır. İnsanlar da tıpkı iyi kitaplar gibi, her yeni okumada bambaşka bir katmanını gösterir.