Okuma Zevki İlişkide Ne Kadar Önemli?

Yeni biriyle eşleştin, sohbet güzel akıyor ve gözün elinde olmadan profildeki 'en sevdiğim kitap' satırına kayıyor. Orada Dostoyevski, Sabahattin Ali ya da uzun zamandır sevdiğin bir şairin adını görünce içinde küçük bir kıvılcım çakıyor; oysa hiç ilgini çekmeyen bir 'üç adımda mutlu ol' kitabı görünce, farkında bile olmadan hafifçe geri çekiliyorsun. Kitapseverler için bu neredeyse otomatik bir reflekstir: karşımızdakinin okuma zevki, ilk izlenimin en sessiz ama en etkili parçalarından biri oluverir. O tek satır sanki kişinin bütün iç dünyasının, zekâsının, mizah anlayışının, hatta ne tür bir sevgili olacağının kapısını aralıyormuş gibi hissederiz. Bazılarımız o satıra bakıp bir çırpıda koca hayaller kurar; bazılarımız da tek bir 'yanlış' başlık yüzünden daha sohbet başlamadan pes eder. Oysa elimizde olan şey, koca bir insanın dünyasından koparılmış yalnızca tek bir cümledir. Peki bu kadar yük bindirdiğimiz o küçücük satır, gerçekten bu ağırlığı taşıyabilir mi? İşte bütün mesele, tam da bu sorunun dürüst cevabında saklı. Çünkü kimi zaman o satır bir insanı gerçekten ele verir, kimi zaman da bizi tümüyle yanlış bir yöne sürükler. Hangisinin ne zaman doğru olduğunu ayırt etmek ise sandığımızdan çok daha ince, çok daha keyifli bir iş.

Bu içgüdünün ne kadar güvenilir olduğu, çoğumuzun sandığından çok daha tartışmalı bir konu. Aynı kitapları sevmek gerçekten bir uyum kanıtı mı, yoksa kendimize anlattığımız hoş bir masal mı? Bu ayrım göründüğünden çok daha kritik, çünkü bir ilişkiyi bazen sırf 'aynı raftan' olduğumuz için olduğundan büyük görürüz. Bazen de bize çok iyi gelebilecek birini, sırf 'yanlış' kitaplar sevdiği için daha tanımadan eleriz. Bir düşün: harika bir insan olabilecek biri, sadece profiline çok satan bir kişisel gelişim kitabı yazdığı için listeden bir çırpıda siliniyor; ya da tam tersine, aynı üç romanı sevdiniz diye ruh ikizi ilan ettiğin biri, birkaç hafta sonra bambaşka çıkıyor. İkisi de aslında aynı hatanın iki farklı yüzüdür: koca bir insanı bir okuma listesine indirgemek, onu birkaç başlığın toplamı sanmak. Bu yazıda okuma zevkinin bir ilişkide nerede gerçekten belirleyici olduğunu, nerede bizi tatlı tatlı yanılttığını ve 'ortak kitap' diye sevindiğimiz şeyin ne zaman anlamlı, ne zaman tümüyle boş bir tesadüf olduğunu ayırmaya çalışacağız.

Aynı kitabı sevmek, aynı şeyi görmek değildir

İkinizin de Kürk Mantolu Madonna'yı sevmesi kulağa mükemmel bir uyum gibi gelir, ama biraz kazıyınca çoğu zaman iş tamamen değişir. Biri o romanda imkânsız aşkın inceliğine ve o dokunaklı hüzne tutulmuşken, bir diğeri Raif Efendi'nin edilgenliğine sinirlenip kitabı adeta bir 'sakın böyle sevme' uyarısı gibi okumuş olabilir. Aynı kapak, aynı başlık, ama arkasında iki bambaşka iç dünya; hatta çoğu zaman ortak bir kitap, iki insanın ne kadar farklı düşündüğünü açığa çıkaran en iyi turnusol kâğıdına dönüşür. Aynısı Simyacı için de geçerli: kimileri onu hayatının pusulası ilan eder, kimileriyse fazla vaazcı bulup daha yarısına gelmeden bir kenara bırakır. Ya da Küçük Prens'i düşün; biri onda çocukluğun saf sevgisini görür, bir başkası yetişkinliğe dair buruk bir ağıt okur. Orhan Pamuk'un Masumiyet Müzesi'ni biri saplantılı bir aşkın güzellemesi, diğeri açık bir eleştirisi olarak anlayabilir. O yüzden listelerinizin üst üste düşmesi hoş bir tesadüftür ama tek başına neredeyse hiçbir şey söylemez; asıl mesele hangi kitabı sevdiğiniz değil, o kitapta neyin peşine düştüğünüzdür.

Bu yüzden 'en sevdiğin kitap ne?' sorusundan çok, 'o kitapta seni asıl ne yakaladı?' sorusu işe yarar. İlki karşındakinden yalnızca bir etiket toplar; ikincisiyse onun nasıl düşündüğünü, nelere değer verdiğini, neye kızıp neye içten içe acıdığını bir anda görünür kılar. Örneğin Suç ve Ceza'yı sırf gerilimi ve o boğucu atmosferi için seven biriyle, Raskolnikov'un vicdan azabı ve ahlaki çöküşü için seven biri; aynı kitabı işaret etseler de birbirinden tamamen farklı iki insandır. Biri için kitap gerilimli bir polisiye, diğeri için baştan sona bir ahlak felsefesi kitabıdır ve bu fark, ilişkinizin tonunu bile belirleyebilir. Aynı şey Anna Karenina için de geçerli: kimi okur Anna'ya hak verir, kimi onu sorumsuz bulur ve bu ayrım aslında sevgiye, sadakate, özgürlüğe bakışınızı ele verir. Gerçek uyumu kuran şey ortak bir liste değil, aynı sayfaların içinde neyi önemsediğinizin örtüşmesidir. Hatta bazen aynı kitabı hiç sevmemek bile, onun üzerine keyifle ve saygıyla konuşabildiğiniz sürece, rafları tıpatıp tutan iki kişiden çok daha fazla yakınlaştırır.

Kitap rafı bir kişilik testi değil

Sosyal medyada dönüp duran 'şu kitabı sevenle asla çıkma' türü şakalar hoş vakit geçirtir, ama sinsi bir alışkanlığı da besler: insanları raflarına bakıp saniyeler içinde elemek. Oysa hayatında karşılaşacağın en iyi insanlardan biri Yüzyıllık Yalnızlık'ı hiç bitirememiş, hatta belki hiç açmamış olabilir; buna karşılık kendini beğendirmeye çalışan biri de rafını en 'doğru', en gösterişli başlıklarla rahatça doldurabilir. Instagram'da sergilenen kitaplarla gerçekten okunan, sayfaları katlanmış, çayı dökülmüş kitaplar çoğu zaman aynı değildir; kimileri Tutunamayanlar'ı görünsün diye alır, kimileri gizlice fantastik seriler devirir. Kitaplar bir insan hakkında ipucu verir, ama asla kesin bir hüküm bildirmez. Üstelik okuma zevki hareketli, sürekli akan bir şeydir: yirmisinde fantastik dünyalarda kaybolan biri, otuzunda denemeye, biyografiye ya da şiire kayabilir. Bir dönem hiç roman okumayıp yalnızca tarih kitaplarına dalan biri, ertesi yıl kendini Tanpınar'ın cümlelerine kaptırabilir. Yani bugünkü rafına âşık olup yarınki okuruna hazırlıksız yakalanmak yerine, karşındakini durmadan değişen, büyüyen bir okur olarak görmek çok daha gerçekçi ve çok daha adildir.

Farklılık neden bazen daha iyidir

İkiniz de tıpatıp aynı şeyleri okuyorsanız, sohbetleriniz bir süre sonra rahat ama biraz da durgun bir yankı odasına dönüşebilir: birbirinizin zaten bildiği şeyleri onaylar, hep aynı yerlerde heyecanlanırsınız. Oysa sen polisiyeye, o şiire; sen çağdaş romana, o tarihe meraklıysa birbirinize durmadan yeni kapılar, yeni dünyalar açarsınız. Cemal Süreya'yı ilk kez sevdiğin birinin sesinden dinlemek ya da hiç polisiye okumamış birine ilk Agatha Christie'sini uzatıp 'bakalım katili benden önce bulabilecek misin' diye beklemek, bir ilişkinin en canlı, en oyunbaz anlarından olabilir. Sen ona Sait Faik'in melankolik İstanbul'unu gösterirken, o sana bir bilimkurgu evreninin ya da Murakami'nin tuhaf, rüya gibi dünyasının kapısını açabilir. İki farklı okur, tek bir ortak okurdan çok daha geniş bir kütüphaneye sahiptir aslında; ilişki de böylece iki kişilik değil, adeta dört kişilik bir okuma kulübüne dönüşür. Önemli olan aynı yeri sevmeniz değil, birbirinizin sevdiği yere içten bir merakla adım atabilmeniz. Fark, doğru yaklaşıldığında kapatılması gereken bir açık değil, yıllarca tükenmeyen bir sohbet ve keşif kaynağıdır.

Peki gerçekten neye bakmalı?

Okuma zevkinin kendisinden çok, onun etrafında şekillenen tavırlar bir ilişkide asıl farkı yaratır. Çünkü zamanla aklında kalan, karşındakinin hangi kitabı sevdiği değil, kitaplar söz konusu olduğunda sana ve dünyaya nasıl davrandığı olur. Bir kitabı bitirdiğinde onu paylaşma biçimi, sevmediği bir türe gösterdiği tahammül, bir final üzerine tartışırken takındığı tavır; işte insanın gerçek yüzü bu küçük anlarda ortaya çıkar. Bir kitabı sevmediğinde onu nazikçe mi eleştiriyor yoksa küçümseyip mi geçiyor, bu bile çok şey anlatır. Ortak başlık listesinden çok daha fazlasını söyleyen, gerçekten dikkat etmeye değer birkaç işaret şöyle sıralanabilir:

• Merak: Sevmediği, hatta hiç bilmediği bir türü bile 'hadi anlat bakalım, neyini seviyorsun?' diyerek dinleyebiliyor, hatta bir gün gerçekten deneyebiliyor mu, yoksa hemen kapatıyor mu?
• Saygı: Senin 'hafif' bulabileceği bir kitabını küçümseyip geçiştiriyor mu, yoksa onu neden bu kadar sevdiğini içtenlikle merak mı ediyor?
• Tempo: Biri gece boyu sabaha kadar okurken diğeri ayda ancak bir sayfa açıyorsa, hayalini kurduğun o sessiz ortak okuma akşamları pratikte epeyce zorlanabilir.
• Paylaşma isteği: Okuduğunu seninle konuşmak, altını çizdiği cümleyi hemen göstermek istiyor mu, yoksa kitap onun için tümüyle kişisel, kapısı kapalı bir sığınak mı?
• Esneklik: Bir romanın finali üzerine tartışırken fikrini değiştirebiliyor, 'buna hiç öyle bakmamıştım' diyebiliyor mu, yoksa her yorumu kazanılması gereken bir savaşa mı çeviriyor?
• Kalıcılık: Yıllar önce okuduğu bir kitaptan hâlâ sahneler, cümleler anıyor mu, yoksa okuduğu her şey birkaç günde buharlaşıp gidiyor mu?
• Cömertlik: Sevdiği bir kitabı sana ödünç vermekten, hatta hediye etmekten keyif alıyor mu, yoksa kitaplarını kimseye dokundurmuyor mu?

“Uyum, aynı kitabı sevmek değil; birinin sevdiği kitaba içtenlikle meraklı olabilmektir.”

Bir ilişkide asıl uyumu kuran şey, aynı kitapları sevmek değil, kitaplarla benzer bir ilişki kurmaktır. İkiniz de okumayı hayatın tam ortasına koyuyorsanız, hangi türü sevdiğiniz çoktan ikinci plana düşmüştür bile. Tatilde soluğu kitapçıda alan, güzel bir cümlenin altını çizip hemen diğerine uzatan, aynı odada iki ayrı kitapla saatlerce hiç konuşmadan yan yana oturabilen iki insan; rafları taban tabana zıt olsa bile aslında aynı dili konuşuyordur. Sabah kahvaltıda dün gece okuduğunu heyecanla anlatan biriyle, yastıkta bir bölüm daha okumadan uyuyamayan biri; farklı kitaplar okusalar da aslında aynı ritmi, aynı sevgiyi paylaşır. Evin bir köşesinin yavaş yavaş kitaplarla dolması, ikisinin de gayet doğal, hatta güzel karşıladığı bir şeyse, orada sessiz ama sağlam bir uyum var demektir. Bir kitabı bitirir bitirmez dönüp onu konuşacak birinin evde olması, çoğu kitapseverin sessizce hayalini kurduğu şeydir. Yani ortak olan tür değil, kitabın ikinizin de hayatında kapladığı o vazgeçilmez yerdir.

Kitap üzerinden tanışmanın en güzel yanı da tam burada başlıyor zaten: daha ilk mesajda konuşacak, üstüne gidilecek ortak bir zemininiz oluyor. Bookspace'te insanlar tam olarak bunu yapıyor; sevdikleri kitapları paylaşıp aynı sayfada buluştukları biriyle tanışıyor, sonra da o kitapları saatlerce tartışıyor, birbirine yenilerini öneriyor. Orada mesele kimin rafının daha 'doğru' olduğu değil, aynı hikâyeye kimin nasıl dokunduğu, hangi cümlede durup düşündüğü, hangi karaktere kızıp hangisine gönlünü kaptırdığı. Belki de aradığın kişi seninle aynı kitapları seven değil, seninle o kitapları konuşmaya bir türlü doyamayacak olandır. Öyleyse bir dahaki eşleşmende listeleri karşılaştırıp gizli gizli puan vermek yerine sadece şunu sor: son zamanlarda seni içten sarsan bir kitap oldu mu? Vereceği cevabın kendisi kadar, o cevabı verirken sesinin nasıl değiştiği, gözlerinin nasıl parladığı ve anlatmaya doyamaması da aradığın uyumu sana çoktan anlatmış olacak.