Sıradaki Kitabını Nasıl Seçersin?

Rafın önünde durup hangi kitabı okuyacağına bir türlü karar veremediğin, ya da telefonundaki okunacaklar listesini aşağı kaydırdıkça karar vermenin gitgide zorlaştığı oldu mu? Seçenek çoğaldıkça karar vermek kolaylaşmaz; tam tersine felç edici bir hâl alır ve psikologların seçim paradoksu dediği tuzağa düşeriz. Bir markette kırk çeşit reçel arasından birini seçmek, neden dört çeşit arasından seçmekten daha yorucudur; işte tıpatıp aynı yorgunluk kitaplar için de geçerlidir. Onlarca cazip kitap arasında sıkışıp kalmak, çoğu zaman insanı hiçbirini açmadan yeniden telefonun o rahatlatıcı, hiç karar gerektirmeyen kucağına iter. Oysa doğru kitabı seçmek doğuştan gelen gizemli bir yetenek değil, birkaç basit alışkanlıkla geliştirilebilen küçük ve öğrenilebilir bir beceridir. Bu yazıda o beceriyi, kararsızlık anında hemen başvurabileceğin somut adımlarla birlikte adım adım kuracağız. Amaç, seçmeyi bir işkence olmaktan çıkarıp keyifli bir ön hazırlığa dönüştürmek. Çünkü doğru seçilmiş bir kitap, okuma keyfinin yarısıdır; yanlış seçilmiş bir kitap ise en hevesli okuru bile aylarca okumaktan soğutabilir.

İşe rahatlatıcı bir gerçekle başlayalım: Sıradaki kitabını seçerken aslında geri dönülmez, telafisi olmayan yanlış bir karar veremezsin. Bir kitabı sevmezsen elli sayfada bırakır, hiç utanmadan başka birine geçersin; kaybettiğin en fazla birkaç akşam ve biraz da gururundur. Bu yüzden kitap seçimini bir ölüm kalım meselesi, hayatının yönünü belirleyecek kritik bir sınav gibi görmekten vazgeç; bu gereksiz ciddiyet seni yalnızca felç eder ve kararı sonsuza dek erteletir. Amacımız evrenin en kusursuz, en doğru kitabını bulmak değil, seni bu akşam gerçekten koltuğa oturtup ilk sayfayı çevirtecek olan kitabı bulmak. Sorulacak doğru soru hangi kitap objektif olarak en iyisi değil, bu akşam canım hangisini çekiyor olmalı. Bu küçük soru değişikliği, seçim yükünün büyük kısmını daha en baştan omuzlarından alır. Kütüphaneler ve kitapçılar da tam bunun için vardır: Elini sırtlarında gezdirerek, biri seni çağırana kadar raflar arasında amaçsızca dolaşmak, çoğu zaman en iyi seçim yöntemidir.

Listene Değil, Ruh Hâline Kulak Ver

Okunacaklar listeleri faydalı araçlardır ama çoğu zaman sinsi bir baskı kaynağına dönüşürler; okumamız gerektiğini düşündüğümüz, bize entelektüel görünme sözü veren kitaplarla dolarlar, gerçekten okumak istediklerimizle değil. Böyle bir liste zamanla bir istek listesi değil, ödenmemiş bir borç listesi gibi hissettirmeye başlar. Oysa iyi bir seçimin ilk ve en önemli kuralı, kitabı o anki ruh hâline ve enerjine uydurmaktır. Yorgun, dağınık ve stresli bir dönemdeysen, sekiz yüz sayfalık ağır bir felsefi romana girişmek büyük ihtimalle yarıda kalan bir çabayla ve tatsız bir suçlulukla bitecektir. Kendine oturup dürüstçe sor: Bu akşam beni zorlayacak, düşündürecek ağır bir şey mi istiyorum, yoksa beni alıp başka bir dünyaya götürecek, sürükleyici ve hafif bir şey mi? İki cevap da eşit derecede meşru ve değerlidir; okumanın hiçbir türü bir diğerinden daha soylu değildir. Yanlış olan tek şey, ruh hâline açıkça aykırı bir kitabı sırf gerekli göründüğü için kendine dayatmaktır.

Mevsim ve içinde bulunduğun hayat dönemi de kitap seçimini sandığından çok daha fazla etkiler, bu yüzden onu hesaba katmak akıllıca olur. Uzun, sessiz kış geceleri; Tolstoy'un Anna Karenina'sı ya da Dostoyevski'nin bir romanı gibi seni haftalarca içinde tutacak, dünyasına adım adım yerleşeceğin kalın kitaplar için âdeta biçilmiş kaftandır. Buna karşılık yoğun, seyahatli ve sürekli bölünen bir dönemdeysen, Sait Faik'in birkaç sayfalık öyküleri, kısa denemeler ya da tempolu bir polisiye çok daha iyi bir seçimdir; çünkü koptuğun yerden kolayca geri dönebilir, beş dakikalık aralara bile rahatça sığdırabilirsin. Aynı kitap, yanlış dönemde açıldığında sıkıcı ve bitmek bilmez, doğru dönemde açıldığında ise unutulmaz ve tam zamanında gelmiş gibi olabilir. Bir kitabı bir kez sevememen, çoğu zaman onun kötü olduğu anlamına gelmez; sadece yanlış zamanda karşılaşmışsınızdır. Bu yüzden kitabı yalnızca konusuna göre değil, hayatının o anki temposuna ve ritmine göre de seçmeyi öğren.

İlk Sayfa Testini Uygula

Bir kitabın gerçekten sana göre olup olmadığını anlamanın en hızlı ve en güvenilir yolu, arka kapaktaki parlak tanıtım yazısı, aldığı ödüller ya da satış rakamları değil, doğrudan kitabın ilk sayfasıdır. Kitabı aç ve ilk paragrafı acele etmeden, sindirerek oku: Yazarın sesi sana iyi geliyor mu, cümlelerinin ritmi ve nefesi seni içine çekiyor mu, yoksa gözlerin daha ikinci satırda dağılmaya mı başlıyor? Bir de kitabı rastgele bir yerinden açıp ortadan birkaç satır oku; başlangıçlar özenle cilalanmış olabilir ama kitabın orta bölümü sana onun gerçek, günlük dokusunu dürüstçe verir. Konu ne kadar ilgi çekici, ne kadar tam sana göre görünürse görünsün, yazarın anlatış biçiminden, o sesten keyif almıyorsan o kitabı büyük ihtimalle bitiremezsin. Çünkü bir romanı okuduğun boyunca aslında o sesle baş başa, uzun bir yolculuğa çıkarsın. Seçimini konu başlığından çok, kulağına çalınan bu sese göre yapmayı öğrenmek, ileride boşa harcayacağın onlarca sıkıntılı akşamdan seni baştan kurtarır.

Seçerken çoğu zaman göz ardı edilen ama son derece pratik bir ölçüt de kitabın uzunluğu ile senin o dönemki sabrındır. Yeni bir okuma dönemine başlıyorsan ya da uzun süredir ara verip okuma kaslarını körelttiysen, sekiz yüz sayfalık heybetli bir başyapıt yerine iki yüz sayfalık, seni hızla içine çekecek bir kitap çok daha akıllıca bir seçimdir; çünkü bir kitabı bitirmenin verdiği o tatmin duygusu, bir sonrakine başlaman için en güçlü teşviktir. Kalınlığından ürktüğün bir klasiği yıllarca ertelemek yerine, önce aynı yazarın daha kısa bir eserini deneyerek onun dünyasına ısınabilirsin. Örneğin doğrudan Dostoyevski'nin bini aşan Karamazov Kardeşler'ine dalmak yerine, çok daha ince olan Yeraltından Notlar ile başlamak yazarın sesini ve dünyasını seni yormadan tanımanı sağlar. Aynı şekilde bir yazarı sevip sevmediğini önce bir öykü kitabıyla test edebilir, sonra gönül rahatlığıyla romanlarına geçebilirsin. Kitabı yalnızca merakına ya da prestijine göre değil, o an gerçekten ayırabileceğin zamana ve dikkate göre de seç.

Okunmamış Kitaplar Bir Yük Değil

Evindeki okunmamış kitaplara her göz attığında içini hafif bir suçluluk kaplıyorsa, bu bakışı tümden tersine çevirecek çok güzel bir fikir var. Yazar ve düşünür Umberto Eco'nun otuz binden fazla kitaplık devasa bir kütüphanesi vardı ve bunların ezici çoğunluğunu hiç okumamıştı; ama o bunu bir eksiklik ya da ayıp değil, tam tersine büyük bir zenginlik olarak görürdü. Nassim Nicholas Taleb bu duruma anti-kütüphane adını verir ve şöyle açıklar: Okunmamış kitaplar bir başarısızlık listesi değil, henüz keşfedilmemiş olasılıkların, seni sabırla bekleyen maceraların canlı bir hazinesidir. Raftaki okunmamış her kitap, ne kadar çok şey bilmediğini alçakgönüllülükle hatırlatır ve tam da bu yüzden seni her an yeni bir dünyaya davet eder. Okunmuş kitaplarla dolu bir raf biraz bir mezarlık gibidir; okunmamışlarla dolu bir raf ise baştan sona bir vaat. Onları bir an önce tüketilmesi gereken bir borç ya da görev listesi gibi değil, canın çektiğinde içinden seçim yapacağın zengin bir menü gibi gör; o zaman kütüphanen omuzlarında bir yük değil, bir ayrıcalık ve bir söz olur. Kaldı ki bir evi ev yapan, okunmuş kitapların düzenli sıraları değil, insana hâlâ öğrenecek ve keşfedecek çok şey olduğunu fısıldayan o okunmamış ciltlerdir.

• Kararsız kaldığında üç kitabı masaya yan yana koy ve yalnızca ilk sayfalarını oku. Hangisi elinden bırakmana izin vermeyip seni istemsizce ikinci sayfaya sürüklüyorsa, kararı düşünmene gerek kalmadan senin yerine o vermiştir.
• Yeni kitabı bir öncekine bilinçli bir tepki olarak seç. Ağır ve karanlık bir romandan sonra içini ferahlatan hafif bir kitaba, tempolu bir polisiyeden sonra sakin ve yavaş akan bir denemeye geçmek, damak tadını tazeler.
• Tür çeşitliliğini özenle koru; art arda okunan üç benzer kitap zamanla damak tadını köreltir ve okumayı monotonlaştırır. Bu yüzden arada hiç girmediğin bir türe, mesela şiire, bir anıya ya da bir seyahatnameye cesaretle uzan.
• Beğendiğin bir yazarın kimlerden etkilendiğini, kimleri okuduğunu araştır. Sevdiğin bir kitabın önsözü, sonsözü ya da yazarın söyleşileri, çoğu zaman herhangi bir algoritmadan çok daha isabetli ve kişisel bir öneri listesi sunar.
• Bir kitabı defalarca elini atıp geri bırakıyorsan, bu onu şimdilik istemediğinin açık ve dürüst bir işaretidir. Onu hiç suçluluk duymadan rafa geri koy ve inatla o kitabı okumaya çalışmak yerine gerçekten canının çektiği kitaba yönel.

Algoritmaya Değil, İnsana Güven

Bugün çoğumuz sıradaki kitabını uygulamaların önümüze koyduğu otomatik listelerden, çok satanlar raflarından seçiyoruz, ama algoritmaların çok konuşulmayan gizli bir kısıtı var: Onlar neredeyse her zaman zaten sevdiğinin biraz daha fazlasını önerir, yani seni asıl şaşırtacak, ufkunu genişletecek, hiç beklemediğin o kitabı değil. Bu yüzden algoritmalar seni farkında olmadan bir konfor balonunun içinde tutmaya, hep aynı türün etrafında döndürmeye eğilimlidir. Damak tadını gerçekten tanıyan bir arkadaşın ya da güvendiğin bir okurun tek bir hevesli, gözü parlayarak yapılmış önerisi, yüzlerce kişiselleştirilmiş otomatik tavsiyeden çoğu zaman daha kıymetlidir. Çünkü iyi bir öneri, ancak öneren kişiyi tanıdığında tam anlamını kazanır: Onun neyi neden sevdiğini bildiğinde, tavsiyesini kendi zevkinin süzgecinden geçirebilir, isabet payını kendin hesaplayabilirsin. Bu yüzden kitap seçimini dört duvar arasında yalnız verilen kapalı bir karar olmaktan çıkarıp, güvendiğin insanların da katıldığı canlı bir sohbete dönüştürmek, bulabileceğin en iyi stratejilerden biridir. İnsanlar, en azından şimdilik, iyi ve cesur kitap önermekte algoritmalardan hâlâ çok daha yeteneklidir.

“Yanlış kitap diye bir şey yoktur; yalnızca yanlış zamanda açılmış kitaplar vardır.”

Sıradaki kitabını seçerken en çok işine yarayan ipucu, çoğu zaman seninle aynı kitapları sevmiş birinin sırada ne okuduğudur; ortak sevilen bir kitap, iki insan arasında hemen güvenilir bir ortak dil kurar. Bookspace tam da bu noktada devreye girer: Beğendiğin kitaplardan yola çıkarak zevkine yakın okurlarla eşleşir, onların raflarını merakla gezer ve hiçbir algoritmanın sana asla öneremeyeceği, gözden kaçmış, unutulmuş kitaplarla karşılaşırsın. Bir romanı senin gibi, üstelik senin sevdiğin yerlerinden sevmiş birinin bir sonraki tercihi, kararsız kaldığın o çaresiz anlarda elindeki en isabetli pusuladır. Böylece kitap seçmek, tek başına verilen yorucu bir karar ve bir yük olmaktan çıkıp, paylaşılan keyifli bir keşfe ve sohbete dönüşür. En güzel kitaplar, çoğu zaman soğuk bir listede değil, sevdiğin birinin ağzından gözleri parlayarak anlatırken duyulan kitaplardır; bir sonraki en sevdiğin kitabı, büyük ihtimalle bir başka okur sana fısıldayacak. Yeter ki seçmeyi bir yük değil, keşfedilecek koca bir dünyanın kapısı olarak gör; kararsızlık, aslında önünde bu kadar çok güzel ihtimal olmasının bir başka adıdır.