Kafka'ya Nereden Başlamalı?

Gregor Samsa bir sabah huzursuz düşlerden uyandığında, kendini yatağında dev bir böceğe dönüşmüş buldu. Edebiyat tarihinin en bilinen açılış sahnesi, 1915'te yayımlanan Dönüşüm'ün daha ilk cümlesinde olup biter: Franz Kafka hazırlık yapmaz, gerekçe göstermez, okuru doğrudan kâbusun ortasına bırakıp orada yol bulmasını bekler.

1883'te Prag'da doğan, gündüzleri İşçi Kaza Sigortası Kurumu'nda memurluk yapıp geceleri yazan bu adamın adı bugün başlı başına bir sıfat: 'Kafkaesk'. Külliyat uzaktan ürkütücü görünse de doğru sırayla ilerleyen biri için Kafka, şaşırtıcı derecede hızlı okunan bir yazardır. Aşağıdaki rota, yeni okurlarda on yıllardır işleyen bir plandır.

Kafka'ya nereden başlanır: ilk durak Dönüşüm

Cevap net. Seksen sayfayı bulmayan bu uzun öykü tek oturuşta biter ve Kafka'nın bütün meselelerini içinde taşır. Kumaş pazarlamacısı Gregor, böceğe dönüştüğü sabah bile ilk treni kaçırdığına yanar; kapının ardından gelen müdür yardımcısına işe geleceğini anlatmaya çabalar. Asıl gerilim böcekte değil, kapalı kapının öbür yanındaki ailededir: öfkeli baba, çaresiz anne ve keman çalan kız kardeş Grete. Fantastik olan yalnızca ilk cümledir; gerisi soğukkanlı bir iş ve aile hayatı gözlemidir. Bu yüzden ilk kitap olarak hem kısa hem de yanıltıcı biçimde tanıdıktır.

İkinci adım: Dava ve bürokrasi kâbusu

Dava, banka memuru Josef K.'nın otuzuncu yaş gününün sabahında, kahvaltısı bile gelmeden iki yabancı tarafından tutuklanmasıyla açılır. Neyle suçlandığı ne ona ne okura söylenir; mahkemeler çatı katlarında toplanır, dosyalara ulaşılamaz, avukat yatağından çalışır. Kafka romanı bitiremeden 1924'te öldü ve bütün elyazmalarının yakılmasını vasiyet etti; arkadaşı Max Brod vasiyete uymadı, kitap 1925'te yayımlandı. Katedral bölümüne yerleştirilmiş 'Yasanın Önünde' meseli, tek sayfada bütün romanı özetleyen, üzerine ciltler yazılmış bir metindir. Günde bir bölüm ilerlemek en sağlıklısıdır.

Zirve: Şato'nun ulaşılmaz tepesi

Şato en yavaş ve en olgun Kafka olduğu için üçüncü sıraya koyun. Kadastrocu K. karlı bir gece, tepedeki şatonun yönettiği köye varır; çağrıldığını söyler ama şatoya ne telefonla ne belgeyle ne yürüyerek ulaşabilir. Klamm adındaki yetkili, sahneye neredeyse hiç çıkmadan bütün romanı yönetir. 1926'da yayımlanan kitap yarım kalmıştır; elyazması bir cümlenin ortasında kesilir. Bu yarımlık bir kusur gibi durmaz, bitmeyen bekleyişin biçim bulmuş hâli gibi okunur.

Kafka'nın en iyi kitapları listesinde günlüklerin yeri

Romanlar bittiğinde sıra yazarın mutfağına gelir. 1910'dan 1923'e tutulmuş günlükler, Kafka'nın kendi cümleleriyle boğuşmasını gösterir; Felice Bauer'le iki kez nişanlanıp iki kez ayrılmasının kaydı da buradadır. Milena'ya Mektuplar ise onun en açık sözlü metnidir. Bunları romanlardan önce okumak filmi fragmandan ibaret sanmaya benzer; en sona saklayın.

• Dönüşüm (1915): seksen sayfalık giriş, tek oturuşluk
• Dava (1925): günde bir bölümle, sindire sindire
• Şato (1926): yarım kalmış son büyük roman, acele etmeden
• Günlükler ve Milena'ya Mektuplar: hepsinden sonra

Pratik plan şöyle: bu hafta sonuna Dönüşüm'ü koyun, Dava'yı iki haftaya yayın, Şato'yu kış aylarına saklayın; karlı köy, mevsiminde okununca başka çalışır. Takıldığınız yerde önsöz aramak yerine günlüklere bakın, çoğu akademik girişten daha fazlasını orada bulursunuz.