Edebiyatın Bize Öğrettiği Aşk Dersleri

Aşkı ilk kez yaşadığında sana kimse bir el kitabı vermez. Ne yapacağını, ne hissedeceğini, ne zaman susup ne zaman konuşacağını kimse öğretmez; herkes gibi sen de deneme yanılmayla, çoğu zaman canın yana yana öğrenirsin. Ama aslında insanlık bu dersi yüzyıllardır bir yere yazıyor: adı roman. Edebiyat, binlerce âşığın hatasını, cesaretini ve pişmanlığını senin için kaydetmiş bir arşiv gibidir.

İyi bir aşk romanı sana 'böyle sev' demez; 'bak, bunda böyle oldu' der ve sonucu çıkarmayı sana bırakır. Kahramanlarının yaptığı hataları öyle yakından gösterir ki, kendi ilişkilerinde aynı tuzağa düşerken bir an duraksarsın. İşte edebiyatın en güçlü kitaplarından süzülen, kulağa basit gelse de çoğumuzun tam da ilişkinin ortasında unuttuğu birkaç ders.

Sahiplenmek sevmek değildir

Tolstoy'un Anna Karenina'sı, tutkunun insanı nasıl hem var edip hem tükettiğini anlatır. Anna, bütün kurallara meydan okuyarak sevdiği adama koşar; ama zamanla o büyük aşk bir kıskançlık, bir sahiplenme, karşısındakini kaybetme korkusuyla örülü bir kafese döner. Roman sana şunu sessizce fısıldar: birini bir mülk gibi elinde tutmaya çalıştığın an, onu kaybetmeye başlarsın. Sevgi nefes almak ister; sıkıca yumulan bir avuç değil, açık bir el olmak ister.

Gurur, aşkın en sessiz düşmanı

Jane Austen'ın Gurur ve Önyargı'sında Elizabeth ve Darcy, birbirlerini gerçekten sevdiklerini anlayana kadar önce kendi gururlarıyla ve peşin hükümleriyle boğuşmak zorunda kalır. Sabahattin Ali'nin Kürk Mantolu Madonna'sındaki Raif Efendi ise gururunu ve çekingenliğini bir türlü aşamaz; söyleyemediği tek bir cümle yüzünden Maria Puder'i ve bütün bir ömrü kaybeder. İki kitap da aynı acı gerçeği söyler: çoğu zaman aramıza giren bir rakip değil, kendi inadımız ve sustuğumuz yerdir.

Hayalini kurduğun kişiyle karşındakini karıştırma

Flaubert'in Madame Bovary'si, romanlardan öğrendiği o büyük, parlak aşkı sıradan hayatında arayan bir kadının hikâyesidir. Emma, karşısındaki insanları değil, onlara giydirdiği hayalleri sever; gerçek her seferinde hayalin yanında sönük kalır ve o da hayal kırıklığından hayal kırıklığına savrulur. Bu roman nazik ama acı bir uyarıdır: birine âşık olmadan önce kendine dürüstçe sor, gerçekten onu mu seviyorsun, yoksa kafanda çizdiğin resmi mi?

Kendine saygını aşka feda etme

Charlotte Brontë'nin Jane Eyre'i, belki de edebiyatın en onurlu âşığıdır. Sevdiği adam için çok şeyi göze alır, ama kendi değerlerinden ve öz saygısından vazgeçmeyi asla kabul etmez; ilişki adil bir zemine oturmadan geri dönmez. Jane bize sevmenin kendini silmek olmadığını gösterir. Sağlıklı bir bağ, iki bütün insanın yan yana durmasıdır; birinin diğerinde kaybolması, erimesi ya da küçülmesi değil.

• Sevgi özgürlük ister; sahiplenme çoğu zaman korkunun kılık değiştirmiş hâlidir. (Anna Karenina)
• Gurur ve söyleyememe, bir aşkı dışarıdan gelen hemen her engelden daha çok yıpratır. (Kürk Mantolu Madonna, Gurur ve Önyargı)
• Hayalini sevmekle bir insanı sevmek aynı şey değildir; gerçek kişiyi görmeyi öğren. (Madame Bovary)
• Öz saygısını koruyan bir aşk, kendini yok eden bir tutkudan her zaman daha uzun ömürlüdür. (Jane Eyre)
• Anlamak ve sabır, ilk görüşteki çekimden çok daha güçlü bir tutkaldır. (Gurur ve Önyargı)

Bu dersler bugüne ne söylüyor?

Bu kitapların hiçbiri sana telefonların, okundu bilgisinin ve cevapsız bırakılan mesajların dünyasını anlatmadı. Ama tuhaf olan şu: anlattıkları duygular hiç değişmedi. Anna'nın kıskançlığı, Raif Efendi'nin dilinin ucuna gelip de söylenemeyen cümlesi, Emma'nın hayal kırıklığı bugün de her ilişkinin içinde dolaşıyor. Teknoloji sadece araçları değiştirdi; kalbin dili yüz yıl önce neyse yine o. Belki de en iyi ilişki tavsiyesi yeni bir uygulamada değil, çoktan yazılmış bir romanın satır aralarında saklı, yeter ki okurken sadece hikâyeyi değil kendini de görebilesin.

“Aşkın bütün derslerini kitaplar çoktan yazdı; biz her seferinde aynı sınavı yeniden vermekte ısrar ediyoruz.”

Bu romanların hangi satırının kime dokunduğunu merak ediyorsan, Bookspace'te aynı kitapları okuyan, aynı cümlenin altını çizen insanlarla karşılaşırsın. Bazen birinin bir romandan ne anladığı, onun hakkında saatlerce süren bir sohbetten çok daha fazlasını anlatır; hem de doğru kişiyle tanışmanın en sıcak yoludur.