Bilim Kurguya Yeni Başlayanlar İçin 10 Kitap

Bilim kurgu deyince aklına hemen lazer tabancaları, anlaşılmaz teknoloji terimleri ve yalnızca işin meraklısı insanların okuduğu tuğla gibi kitaplar geliyorsa, muhtemelen bu türe yanlış kitaptan başlamışsındır. Oysa bilim kurgu, özünde son derece basit ama bir o kadar da güçlü tek bir soruyla ilgilenir: Ya bir şey farklı olsaydı? Ya insanlar ölümsüz olsaydı, ya makineler gerçekten düşünebilseydi, ya dünya yarın sabah bambaşka bir kurala uyanıverseydi? Bu iki harflik küçük 'ya', bir kez zihnine kazınınca kolay kolay çıkmaz ve çevrene, teknolojiye, geleceğe bakışını sonsuza dek biraz değiştirir. Tür, meraklı ve sorgulayan zihinler için adeta bir oyun bahçesidir.

İyi bilim kurgu aslında robotları ya da uzay gemilerini anlatmaz; onları birer bahane, birer mercek olarak kullanıp doğrudan bizi anlatır. Özgürlük, kimlik, yalnızlık, iktidar, ölüm ve insan olmanın sınırları... Tür bütün bu ağır meseleleri, günlük hayatın gürültüsünden ve alışkanlıklarından yeterince uzaklaşıp onlara serinkanlılıkla bakabileceğimiz bir mesafeye taşır. Uzak bir gezegende ya da yüz yıl sonra geçen bir hikâye, çoğu zaman kendi çağımızı en yakın gazeteden bile daha dürüst anlatır; çünkü aradaki mesafe, gerçeği kabullenmeyi kolaylaştırır. İşte bu yüzden doğru seçilmiş bir başlangıç kitabı, sandığından çok daha tanıdık, çok daha insani ve çok daha dokunaklı gelir. Bilim kurgu kalpsiz bir tür değildir; en insani sorulara mesafeli ama şefkatli bir gözle bakar.

Başlamak neden bu kadar zor görünür?

Yeni okuru korkutan şey genellikle türün 'sert' ucudur: Sayfalar dolusu teknik açıklama, akılda tutulması güç onlarca gezegen, halk, teknoloji ve baştan icat edilmiş kelimeler. Böyle bir kitaba yanlışlıkla ilk kitabın olarak başlarsan, türün tamamının senin için olmadığına haksız yere karar verebilirsin. Oysa bilim kurgunun bir de 'yumuşak' tarafı vardır; buradaki kitaplar bilimi sahnenin gerisinde, bir dekor gibi tutar ve ışığı doğrudan insana, duyguya ve fikre çevirir. Akıllı bir başlangıç, tam da bu erişilebilir, sıcak kapıdan girmektir. İleride merak edeceğin o ağır, teknik başyapıtlara da zaten en kolay buradan, sevdiğin bir kitabın verdiği güven ve cesaretle tırmanırsın. Kimse maratona ilk gün en dik yokuştan başlamaz.

Türün alt dünyaları

Bilim kurgu tek bir raf değil, içinde birbirinden çok farklı sokakların olduğu koca bir mahalledir; bu sokakları tanımak, doğru seçim yapmayı epeyce kolaylaştırır. Uzay operası, galaksiler arası geniş ve destansı maceralar sunar; distopyalar karanlık ve baskıcı gelecekleri kurcalar. 'Sert' bilim kurgu fiziğin ve mühendisliğin kurallarına harfiyen sadık kalmayı bir onur meselesi yaparken, 'sosyal' bilim kurgu toplumları, cinsiyeti, siyaseti ve inançları masaya yatırır. Bir de zamanı, hafızayı ve gerçekliğin kendisini bulanıklaştıran daha felsefi damarlar vardır. Hangi sokağın sana daha sıcak, daha çekici geldiğini sezmek, ilk kitabını doğru seçmenin neredeyse yarısıdır. Aşağıdaki liste, bu geniş mahallenin bilinçli olarak birbirinden farklı sokaklarından örnekler topluyor.

Listeyi hazırlarken tek bir ölçüte baktım: Türe yeni başlayan birini korkutmadan, daha ilk sayfadan itibaren içine çekebilmesi ve okuma bittiğinde 'demek bilim kurgu buymuş' dedirtmesi. Kimisi seni katıla katıla güldürecek, kimisi tırnaklarını yedirecek, kimisi de kapağı kapattıktan sonra tavana bakıp uzun uzun düşündürecek. İçlerinden yalnızca biri bile seni ömürlük bir bilim kurgu okuruna dönüştürebilir; ilk kıvılcımı yakaladıktan sonra gerisi çoğu zaman çorap söküğü gibi gelir.

• Otostopçunun Galaksi Rehberi, Douglas Adams: Baştan sona kahkahayla okunan; türe dair bütün 'ağır ve ciddi' korkusunu daha ilk sayfada silip atan, absürt İngiliz mizahıyla eşsiz bir uzay komedisi ve türe adım atmak için akla gelebilecek en keyifli, en zararsız giriş kitabı.
• Marslı, Andy Weir: Mars'ta tek başına, ölümcül bir yalnızlıkta mahsur kalan bir astronotun mizahını hiç kaybetmeden verdiği hayatta kalma savaşı; gerçek bilime dayanan, gerilimi yüksek, şaşırtıcı derecede eğlenceli ve bir çırpıda biten bir roman.
• Zaman Makinesi, H. G. Wells: Türün kurucu atalarından; kısacık ama son derece etkili bir klasik. Zamanda çok uzak bir geleceğe giden bir kâşifin, insanlığın sınıflara bölünmüş ürkütücü sonuyla yüzleşmesini anlatır ve türün pek çok temasını daha en baştan ortaya koyar.
• Ben, Robot, Isaac Asimov: Bugün yapay zekâ tartışmalarında bile anılan ünlü 'robot yasalarını' ortaya koyan; birbirine bağlı, her biri küçük bir bulmaca gibi kurulmuş kısa öykülerden oluştuğu için yeni okura hiç yorucu gelmeyen gerçek bir kilometre taşı.
• Vakıf, Isaac Asimov: Koca bir galaktik imparatorluğun matematiksel olarak öngörülen kaçınılmaz çöküşünü ve bilginin, öngörünün gücünü anlatan; sonraki neredeyse bütün uzay operalarının üzerine kurulduğu temel taşlardan biri.
• Ender'in Oyunu, Orson Scott Card: Uzaylı bir tehdide karşı acımasızca eğitilen dâhi bir çocuğun etrafında dönen; bir çırpıda okunan, hem nefes kesici bir aksiyon hem de savaş, masumiyet ve empati üzerine derin sorular soran güçlü bir roman.
• Fahrenheit 451, Ray Bradbury: Kısa, şiirsel ve sarsıcı; kitapların yakıldığı, insanların sürekli kulaklarındaki ekranlara bağlandığı bir gelecekte düşünmenin, hatırlamanın ve gerçekten var olmanın bedelini anlatan zamansız bir eser.
• Solaris, Stanisław Lem: Düşünen, dev bir okyanus gezegeniyle kurulan temas üzerinden, gerçekten 'yabancı' olanı, bize hiç benzemeyeni anlamanın belki de imkânsızlığını sorgulayan; derin, hüzünlü ve rahatsız edici bir felsefi başyapıt.
• Karanlığın Sol Eli, Ursula K. Le Guin: Sakinlerinin cinsiyetinin sabit olmadığı, akışkan olduğu buzul bir gezegende geçen; bilim kurguyu antropolojiyle buluşturan, önyargı, yalnızlık ve yakınlık üzerine olağanüstü zarif ve derin bir roman.
• Dune, Frank Herbert: Bir çöl gezegeni, baharat savaşları, ekoloji, din ve bir kehanet etrafında dönen dev bir destan; ilk elli sayfası ve kendine özgü sözlüğü biraz sabır ister, ama sana açtığı o zengin dünya emeğinin karşılığını fazlasıyla öder.

Bu listeyi aynı zamanda bir zorluk merdiveni gibi de okuyabilirsin. Otostopçunun Galaksi Rehberi ve Marslı en rahat, en davetkâr giriş noktalarıyken; Solaris ve Dune seni biraz daha zorlar, daha çok konsantrasyon ister, ama tam da bu yüzden sonunda çok daha fazlasını geri verir. Kendini hazır ve meraklı hissettiğin basamaktan başla ve sakın acele etme. Bu türde 'yanlış sıra' ya da 'geç kalmışlık' diye bir şey yok; sadece senin henüz keşfetmediğin, seni sabırla bekleyen bir sürü gezegen, bir sürü fikir var.

Önce kitap mı, uyarlaması mı?

Pek çok sevilen bilim kurgu eseri bugün başarılı film ve dizilere dönüştü; Dune ve Marslı bunun en bilinen, en görkemli örnekleri, ama liste çok daha uzun. Bir hikâyeyle önce ekranda tanışmak hiç de kötü bir başlangıç değil, hatta okuma merakını ateşleyebilir. Ama kitaplar neredeyse her zaman daha fazlasını verir; çünkü bir karakterin kafasının içine, bir fikrin bütün katmanlarına ve bir dünyanın en ince ayrıntılarına ancak ve ancak sayfada gerçekten girebilirsin. Kameranın gösteremediği düşünceler, sayfada bütün açıklığıyla oradadır. Bir uyarlamayı sevdiysen kitabı, o dünyada çok daha uzun süre kalmanın en iyi yolu olarak gör; genellikle filmin bitmek zorunda kaldığı yerde, asıl derinlik daha yeni başlar.

“Bilim kurgu geleceği tahmin etmeye çalışmaz; bugünü daha net görmemizi sağlar.”

Çeviri ve yayın için küçük bir not

İyi haber şu: Türkçede bilim kurgu okuru için işler her geçen yıl belirgin biçimde iyiye gidiyor; artık türün hem klasiklerine hem de en yeni örneklerine ulaşmak çok daha kolay. İthaki Yayınları'nın uzun soluklu Bilimkurgu Klasikleri dizisi gibi seriler, türün temel taşı sayılan eserleri derli toplu, tutarlı ve özenli çevirilerle bir araya getiriyor. Yeni başlıyorsan böyle serileri takip etmek epeyce işine yarar; hem güvenilir, akıcı bir çeviriyle okuduğundan emin olursun hem de bir kitabı bitirdiğinde bir sonrakini aramak için nereye bakacağını bilirsin. Böylece tek bir kitapla başlayan küçük bir merak, farkına bile varmadan uzun ve doyurucu bir okuma yolculuğuna dönüşür.

Bilim kurgunun belki de en güzel yanı, bir kitabı bitirdikten sonra saatlerce 'peki ya bu gerçekten olsaydı, ben ne yapardım?' diye tartışabilmendir. Bu tür sorular en çok da paylaşıldığında büyür ve anlam kazanır. Bookspace'te tam da aynı kitaplardan heyecan duyan okurlarla tanışabilir, Dune'un çöllerinden Solaris'in düşünen okyanusuna kadar her fikri, her ihtimali ve her sonu birlikte kurcalayabilirsin. Bu tür, kafa yormayı seven meraklı bir arkadaşla paylaşıldığında çok daha büyük, çok daha kalıcı bir keyfe dönüşür; çünkü en güzel sorular ve en çılgın fikirler çoğu zaman tam da sohbetin ortasında doğar.