Okumadan Edemeyeceğin 10 Distopya Romanı

İyi bir distopya romanını bitirdiğinde kitabı kapatır ve bir süre boşluğa bakarsın. Sonra telefonunu, sokaktaki güvenlik kameralarını, akıp giden haber başlıklarını ve hatta hiç okumadan imzaladığın o uzun kullanıcı sözleşmelerini biraz daha farklı görmeye başlarsın. Bu türün asıl gücü tam da burada saklı: Uzak ve imkânsız bir gelecek gibi sunulan şey, çoğu zaman bugünün ürkütücü derecede tanıdık bir portresi çıkar. Distopya seni korkutmak için değil, uyandırmak için yazılır; iyi olanını bitirdiğinde dünyaya biraz daha kısılmış, biraz daha uyanık gözlerle bakarsın. Ve bir kez bu gözle bakmaya başladığında, eski körlüğüne geri dönmek pek mümkün olmaz.

Distopya, her şeyin yolunda olduğunu iddia eden düzenlerin görünmez çatlaklarını gösterir. En iyi örnekleri geleceği tahmin etmeye çalışmaz; bunun yerine bugünün küçük eğilimlerini alır, onları sonuna kadar büyütür ve sana sessizce sorar: Peki ya bu gidişi hiç durdurmazsak? Gözetim teknolojisi, tüketim çılgınlığı, propaganda, iklim kaygısı ya da yapay zekâ; hangi korkuyu seçersen seç, onu en keskin biçimde işleyen bir distopya mutlaka vardır. İşte bu yüzden yüz yıl önce yazılmış bir kitap hâlâ dünkü gazete kadar güncel, hatta çoğu zaman ondan daha cesur kalabiliyor. Türün ustaları peygamber değildi; sadece kendi çağlarına herkesten biraz daha dikkatli baktılar ve gördüklerini sonuna kadar düşünme cesareti gösterdiler.

Distopya neden bu kadar rahatsız eder?

Bir korku romanı canavarını karanlıkta saklar; distopya ise canavarı gün ışığına çıkarır ve ona düzen, güvenlik ya da mutluluk gibi masum adlar takar. Asıl tedirgin edici olan da budur: Kötülük burada boynuzlu bir figür değil; gülümseyen bir devlet dairesi, şefkatli bir slogan ya da herkesin iyiliği için konmuş bir kuraldır. Çoğu distopyada insanlar zincirlerini severler, çünkü o zincirlerin kendilerini koruduğuna içtenlikle inandırılmışlardır. Kitap ilerledikçe fark edersin ki asıl mesele kötü bir kralı devirmek değil; kendi rızamızın nasıl adım adım satın alındığını görmektir. Kahraman genellikle güçsüzdür, çoğu zaman kaybeder; ama onun küçük itirazı bile, boyun eğmenin ne kadar kolay ve ne kadar tehlikeli olduğunu bize hatırlatmaya yeter.

Bu türün bir başka gücü de mesafe yaratmasıdır. Kendi çağımızın hatalarını doğrudan anlatan bir roman kolayca didaktik ve suçlayıcı gelebilir; ama aynı hatayı hayali bir gelecekte, farklı isimlerle gördüğümüzde savunmaya geçmeden, rahatça düşünebiliriz. Yani distopya bir tür güvenli laboratuvardır: Tehlikeli fikirleri gerçek hayatta denemeden, sayfalar arasında sonuna kadar götürüp gözlemleriz. Kitap bittiğinde kendi dünyamıza döndüğümüzde, o deneyin izleri zihnimizde çalışmaya devam eder. En iyi distopyalar bu yüzden okunup bitmez; günlerce, bazen yıllarca aklımızın bir köşesinde işler ve karşılaştığımız her yeni haberde bir kez daha akla düşer.

Türü tanımlayan iki büyük damar

Modern distopyanın iki büyük kutbu vardır ve neredeyse her yeni örnek bu ikisinden birine yaslanır. Bir yanda George Orwell'in korku, gözetim ve açık baskıyla yöneten karanlık dünyası durur; öte yanda Aldous Huxley'nin insanı hazla, konforla ve sonsuz eğlenceyle uyuşturarak teslim alan pırıltılı toplumu. Kültür eleştirmeni Neil Postman'ın çarpıcı bir biçimde özetlediği gibi, Orwell bizi susturmak için kitapların yakılacağından korkuyordu; Huxley ise kitap okumak isteyen kimsenin kalmayacağından. Orwell dışarıdan gelen bir zorbadan, Huxley ise içimize yerleşen bir tembellikten çekiniyordu. Bugünün sonsuz bildirim akışına, dizi maratonlarına ve ekran bağımlılığına bakınca, ikisinin de korktuğunda bir parça haklı çıktığını görmek insanı hem şaşırtıyor hem düşündürüyor.

Bu iki kutup, kendinden sonra gelen hemen her şeyi biçimlendirdi. Rus yazar Yevgeni Zamyatin'in daha 1920'lerde kaleme aldığı ve hem Orwell'i hem Huxley'yi doğrudan etkileyen Biz'den, Margaret Atwood'un teokratik kâbusuna, oradan bugünün genç yetişkin distopyalarına kadar uzanan geniş bir aile ağacı var karşımızda. Aşağıdaki liste bu soy ağacının en sağlam, en unutulmaz halkalarını bir araya getiriyor; kimi türün temelini atmış, kimi onu bambaşka bir yöne çekmiş kitaplar. Klasiklerle çağdaş örnekleri bilerek harmanladım, çünkü türün asıl gücü tam da bu süreklilikte gizli. İçlerinden birinden başla, gerisi büyük olasılıkla kendiliğinden gelecek.

• 1984, George Orwell: Gözetimin, tarihin sürekli yeniden yazılmasının ve dilin bir düşünce hapishanesine dönüştürülmesinin anlatıldığı; Büyük Birader, düşünce polisi ve çiftdüşün gibi kavramları günlük dilimize kazandıran, türün adeta anayasası sayılan roman.
• Cesur Yeni Dünya, Aldous Huxley: İnsanların baskıyla değil; haz, tüketim, uyuşturucu ve doğuştan koşullandırmayla nasıl mutlu birer köleye dönüştürülebileceğini gösteren, tam da bu neşeli yüzü yüzünden ürkütücü olan bir gelecek tasarımı.
• Fahrenheit 451, Ray Bradbury: Kitapların yasaklanıp yakıldığı, düşünmenin yerini duvar büyüklüğündeki ekranların ve sığ eğlencenin aldığı bir dünyada, işi kitap yakmak olan bir itfaiyecinin yavaş yavaş uyanışını anlatan şiirsel bir roman.
• Biz, Yevgeni Zamyatin: Hem 1984'e hem Cesur Yeni Dünya'ya ilham veren; herkesin isim yerine numarayla anıldığı, camdan evlerde yaşadığı ve mahremiyetin suç sayıldığı, türün bütün tohumlarını içinde barındıran ilk büyük modern distopya.
• Damızlık Kızın Öyküsü, Margaret Atwood: Kadın bedeninin doğrudan devlet malına dönüştürüldüğü teokratik bir rejimi, çığlık atmadan, buz gibi bir sakinlik ve gündelik ayrıntı zenginliğiyle anlatarak dehşeti daha da katlayan çağdaş bir başyapıt.
• Körlük, José Saramago: Bütün bir şehri saran ani ve açıklanamayan bir körlük salgınında, uygarlık cilasının ve toplumsal düzenin aslında ne kadar ince bir cam tabakası olduğunu acımasız bir dürüstlükle gösteren, sarsıcı bir alegori.
• Otomatik Portakal, Anthony Burgess: Şiddeti, özgür iradeyi ve iyiliğin bir insana zorla dayatılıp dayatılamayacağını; okuru başta zorlayan ama giderek büyüleyen, kendine özgü uydurma bir gençlik argosuyla tartışan rahatsız edici ve unutulmaz bir roman.
• Beni Asla Bırakma, Kazuo Ishiguro: Distopyayı çığlıkla değil fısıltıyla anlatan; kaderleri daha doğmadan çizilmiş gençlerin sessiz, boyun eğmiş hüznü üzerinden insan olmanın ve bir hayata sahip çıkmanın ne demek olduğunu sorgulayan incelikli bir kitap.
• Yol, Cormac McCarthy: Uygarlığın kül olduğu, güneşsiz ve gri bir dünyada bir baba ile küçük oğlunun hem hayatta kalma hem de içlerindeki insanı, o küçük 'ateşi' koruma mücadelesini anlatan; çıplak, şiirsel ve derinden dokunan bir roman.
• Açlık Oyunları, Suzanne Collins: Sınıfsal eşitsizliği ve devlet şiddetini bir televizyon eğlencesine dönüştüren bir düzeni, genç bir kahramanın gözünden sürükleyici bir biçimde anlatarak koca bir kuşağa distopyayı ve isyanı sevdiren seri.

Bu listede hem yavaş yavaş sindirmen gereken ağır klasikler hem de bir çırpıda okunan çağdaş örnekler yan yana. Ama hangisinden başlarsan başla, hepsi seni aynı çetin soruyla yüzleştirecek: Bir toplumu güvende ve mutlu tutmak uğruna özgürlükten ne kadarını feda etmeye razıyız ve bu pazarlığı yaptığımızı ne zaman fark ederiz? Kitaplar bu soruya farklı cevaplar verir; kimi umutla, kimi tam bir karanlıkla biter. Ama iyi distopya, kararı asla senin yerine vermez; soruyu bütün ağırlığıyla senin zihnine bırakır ve cevabı kendi hayatında, kendi çağında aramaya iter. Belki de türün en büyük armağanı budur: Seni rahatsız edip düşünmeye zorlaması.

Bu türe nereden başlamalı?

İlk kez distopyaya adım atıyorsan, 1984 hâlâ en sağlam kapıdır; kısa sayılır, dili nettir ve etkisi kolay kolay geçmez. Daha hızlı, daha sürükleyici bir tempo istiyorsan Fahrenheit 451 ya da Açlık Oyunları seni birkaç saatte içine çeker ve türe ısındırır. Felsefi derinliği olan, ağır ağır sindireceğin bir okuma peşindeysen Körlük ve Beni Asla Bırakma tam sana göre; bu ikisi seni korkutmaktan çok içini burkar. İki büyük geleneği yan yana görmek istersen 1984 ile Cesur Yeni Dünya'yı arka arkaya oku ve korkuyla mı yoksa hazla mı daha kolay teslim alındığımızı kendi kendine tart. Hangi sırayı seçersen seç, tek bir şeyi unutma: Distopya aceleye gelmez, üzerine düşünüldükçe büyür.

“En tehlikeli zincir, taşımaktan mutluluk duyduğun zincirdir.”

Türü genellikle İngilizce klasiklerle özdeşleştiririz, ama baskıcı düzen ve tekinsiz belirsizlik teması Türk edebiyatına da hiç yabancı değil. Bilge Karasu'nun Gece adlı romanı, adı hiç açıkça konmayan bir zulüm ve korku ortamını, dilin ve anlatının sınırlarını zorlayan bir üslupla anlatır ve okuru baştan sona bir tedirginliğin içinde tutar. Kim kimden yana, tehdit tam olarak nereden geliyor, hiçbir zaman net değildir; işte bu belirsizlik, baskının belki de en gerçek hâlidir. Distopyanın evrenselliği de tam buradan gelir: Korkunun, susturmanın ve gözetimin grameri hangi ülkede olursa olsun birbirine benzer. Bu yüzden bu kitaplar Londra'da da, Moskova'da da, İstanbul'da da aynı yerimize dokunur.

Distopya okumak ilk bakışta yalnız bir uğraş gibi görünür, oysa aslında en çok paylaşılmayı hak eden türlerden biridir; çünkü bu kitapları kapattığında illa ki konuşacak, hatta biraz tartışacak birini ararsın. Sonlar açık uçludur, semboller tartışmaya davet eder ve herkes aynı sahneden bambaşka bir şey anlar. Bookspace'te aynı romanları okuyan insanların tartışmalarına katılabilir, bizi bugün Orwell'in mi yoksa Huxley'nin mi daha iyi anlattığını aynı sayfalardan geçmiş okurlarla enine boyuna konuşabilirsin. Bir kitabı sevmek zaten güzeldir; ama onu birlikte düşünecek, itiraz edecek ya da seni onaylayacak birini bulunca, o kitap çok daha kalıcı bir şeye dönüşür.