Kaderci Jacques ve Efendisi

Jacques ile efendisi yol boyunca konuşur; fakat sohbetleri basit bir yolculuk anlatısını kader, özgürlük ve insan davranışının nedenleri üzerine hareketli bir tartışmaya çevirir. Denis Diderot, Kaderci Jacques ve Efendisi'nde henüz determinizm adını almamış düşünce sorununu iki farklı sesin sürtüşmesi içinde sınar. Olayların önceden belirlenip belirlenmediği sorusu, karakterlerin anlattıkları ve anlatmaktan kaçındıkları hikâyelerle sürekli yeniden kurulur.

Diderot eserin roman olmadığını söylese de anlatı roman biçimine yaklaşır ve onun kurallarını oyun alanına dönüştürür. Anlatıcı araya girer, hikâyenin yönünü keser, okurun beklentileriyle konuşur. Tristram Shandy ile Don Quixote'ye uzanan göndermeler, türün kendi yapısını sorgulayan bu tavrı güçlendirir.

Jacques'ın kaderci görüşleri ile efendisinin soruları arasında kesin bir kazanan yoktur. Diyalog, felsefi savları kuru açıklamalara çevirmeden kişilik, deneyim ve hikâye anlatma biçimleri üzerinden canlı tutar.

Aydınlanma düşüncesini edebî deneyle birlikte izleyen okur, özgür irade ve zorunluluk tartışmasının mizah, kesinti ve anlatıcı oyunu içinde nasıl değiştiğini görür. Yapıt, felsefi diyaloğu roman sanatının sınırlarıyla çarpıştırarak hem düşünceye hem kurmacaya açık uçlu bir yapı kazandırır.