Aykırı Düşünceler

Denis Diderot'nun düşüncesinde akıl, tanrısal açıklamanın yerine geçen soyut bir slogan değildir; doğayı, insanı, ahlâkı ve sanatı aynı maddi dünya içinde araştırmanın yöntemidir. Aykırı Düşünceler, görünen dünyanın felsefenin temel alanı sayıldığı bu Aydınlanmacı mücadeleyi izler. Diderot maddeci ve gerekirci yaklaşımıyla varlıkların sürekli geçiş, değişim ve oluşum içinde bulunduğunu savunur.

Körler Üstüne Mektup'taki dokunma vurgusu, inancın duyusal kanıt karşısındaki konumunu sorgular. D'Alembert'in Düşü ise maddeyi devinim ve duyarlılıkla donatılmış bir gerçeklik şeklinde düşünür. Bilim, gerekircilik anlayışını desteklerken insan davranışları da düzen, koşullar ve eğitimin ürünleri olarak açıklanır. Bu nedenle suç, özgür irade ve doğuştan günah gibi kavramlar yeniden tartışmaya açılır.

Aynı doğa ilkesi sanat görüşünü de belirler. Diderot'ya göre roman, resim ve tiyatro gerçek yaşamı örnek almalı; sanatçı çağının ilişkilerini görünür kılmalıdır. Diderot bu düşünceleri kuramla sınırlamaz, kendi roman ve oyunlarında sınar.

Ansiklopedi çalışması, felsefi programın kamusal boyutudur. Diderot ile D'Alembert, Chambers'ın Cyclopaedia'sından yola çıkıp projeyi genişletilmiş sözlüğün ötesinde bilimlerin öğretildiği ve skolastikle mücadele edildiği bir alana dönüştürür. Teknik araçları araştırmak, adlandırmak ve açıklamak da bilginin toplumsal dolaşımını güçlendirir.

Aydınlanma felsefesi, materyalizm, etik ve sanat kuramı arasındaki bağları araştıran okur, Diderot'nun farklı çalışma alanlarını birleştiren akıl-doğa eksenini burada toplu biçimde görebilir.