Çengi

Ahmet Mithat Efendi'nin Çengi romanı, Osmanlı eğlence hayatında çengilik yaparak ünlenen Sümbül Hanım ile annesiz büyüyen Cemal Bey ve Melek Hanım'ın kesişen hikâyelerini anlatır. Cemal'in yanlış bir eğitimle yetişmesi, karşılaştığı insanları ve olayları sağlıklı değerlendirmesini güçleştirir. Sümbül Hanım'ın içinde bulunduğu eğlence çevresi ise genç adamın hayal ile gerçek arasındaki sınırları karıştırdığı hareketli bir dünyaya açılır. Roman, bu karşılaşmaları aile terbiyesi, ahlak ve kişisel sorumluluk soruları etrafında geliştirir.

Ahmet Mithat, Don Kişot etkisini Osmanlı toplumunun gündelik hayatına uyarlayarak yanlış bilgi ve hayal gücünün insanı nasıl yönlendirebildiğini gösterir. Olayların polisiye havaya yaklaşan akışı merakı canlı tutarken anlatıcı, okura kişiler ve davranışları hakkında düşünme alanı açar. Eğlence meclisleri, aile ilişkileri ve toplumsal beklentiler aynı kurgu içinde birbirini sınar. Çengi, popüler romanın sürükleyiciliğini ahlaki ve toplumsal gözlemle birleştiren; Cemal Bey'in yanlış yetiştirilmesinden doğan sorunları Sümbül Hanım ve Melek Hanım çevresindeki olaylarla görünür hâle getiren erken dönem bir Türk romanıdır. Mizah, bu toplumsal eleştirinin sertliğini dengeler.