Bir Delinin Hatıra Defteri

Sıradan bir memurun sevdiği kadının bir aristokratla evleneceğini öğrenmesi, zaten kırılgan olan dünyayla bağını sarsar. Kendisine toplum içinde anlamlı bir yer açmaya çalışan anlatıcı, yaşadıklarını ve zihninden geçenleri günlüğüne kaydeder. Sayfalar ilerledikçe gündelik olaylarla kişisel yorumlar arasındaki sınır değişir; okur hem adamın çevresini hem gerçekliği algılama biçimindeki çözülmeyi doğrudan izler. Duygusal hayal kırıklığı, Rus bürokrasisinin rütbe tutkusu ve sınıf ayrımının yarattığı aşağılanmayla birleşir. Memurun dili, taşıdığı öfke ile kabul görme isteği arasında gidip gelir.

Nikolay Gogol, Bir Delinin Hatıra Defteri'nde trajedi ile gülünçlüğü aynı ses içinde buluşturur. Günlük biçimi, anlatıcının kendini savunmasına imkân verirken söyledikleri ile yaşananlar arasındaki mesafeyi giderek büyütür. Hiyerarşi, unvan ve toplumsal görünürlük arzusu sadece arka plan değildir; karakterin benlik duygusunu aşındıran temel güçlerdir. Gogol'ün hicvi, düzenin çürümüşlüğünü gösterirken bu düzende ezilen insanın yalnızlığını da korur. Bir Delinin Hatıra Defteri, zihinsel çözülmeyi içeriden anlatan; sınıf baskısını, karşılıksız aşkı ve bürokratik yabancılaşmayı kara mizahla işleyen yoğun bir uzun öyküdür.