Yüzüklerin Efendisi Okuma Sırası: Hobbit mi Önce?

Kitapçının fantastik rafındasınız: kutulu bir üçleme, ince bir Hobbit, kalın bir Silmarillion ve sırtında 'Orta Dünya' yazan birkaç cilt daha. Kutuların hiçbiri hangisinin önce okunacağını söylemiyor. Neyse ki J.R.R. Tolkien söz konusu olduğunda cevap tek cümleye sığıyor: yayımlanış sırası, okunuş sırasıdır. Üstelik bu sıranın karıştırılmasının bir bedeli var — yanlış kapıdan giren okur, kendini bin yıllık soy ağaçlarının ortasında bulabiliyor.

Hobbit mi önce, Yüzüklerin Efendisi mi?

Hobbit önce. 1937'de yayımlanan kitap, Bilbo Baggins'in on üç cüce ve büyücü Gandalf eşliğinde, ejderha Smaug'un el koyduğu hazineye yolculuğunu anlatır; Tolkien'in kendi çocuklarına okumak için yazdığı, üç yüz sayfa civarında, hafif tonlu bir macera. Bilbo bu yolculuğa 'hırsız' sıfatıyla, yazılı bir sözleşmeyle katılır; Smaug'un hazine odasında geçen söz düellosu ise kitabın oyuncul tonunun zirvesidir. Kitap ayrıca iki kritik iş görür: Orta Dünya coğrafyasına ısındırır ve Gollum'la karanlıkta oynanan bilmece oyunuyla, üçlemenin merkezindeki yüzüğün sahneye girişini gösterir. Doğrudan Yüzüklerin Efendisi ile başlamak mümkün; ama Hobbit'i atlayan okur, o yüzüğün ağırlığını sonradan öğrenmek zorunda kalır.

Yüzüklerin Efendisi okuma sırası: üç cilt, tek roman

Tolkien üçlemeyi aslında tek roman olarak yazmıştı; savaş sonrası kâğıt pahalılığı yüzünden yayıncı metni üçe böldü. Yüzük Kardeşliği Temmuz 1954'te, İki Kule aynı yılın Kasım ayında, Kralın Dönüşü Ekim 1955'te çıktı. Bu yüzden ciltler arasında bağımsız duraklar aramayın: Frodo ile bahçıvanı Sam'in yolculuğu, toplamı bin sayfayı aşan tek bir metnin parçalarıdır. Bu yüzden İki Kule'nin 'orta kitap' gibi kapanmamasına şaşırmayın, öyle tasarlanmadı; Kralın Dönüşü'nün sonundaki yüz sayfayı aşkın ekler bölümü de — takvimler, soy ağaçları, dil notları — hikâyenin değil başvuru rafının parçasıdır, atlamak günah sayılmaz. Bilinmesi gereken tek şey ilk yüz sayfanın yavaş aktığıdır; Shire bölümleri Tolkien'in bilerek ağırdan aldığı bir giriştir, dayanın.

Silmarillion'u en sona saklayın

Silmarillion bir roman değil, Orta Dünya'nın yaratılışından İlk Çağ'ın sonuna uzanan bir mitoloji derlemesidir. Tolkien 1973'te öldüğünde metin dağınık taslaklar hâlindeydi; oğlu Christopher Tolkien derleyip 1977'de yayımladı. Evrenin müzikle yaratılışını anlatan Ainulindalë bölümüyle açılır; sayfalardaki en tanıdık isim, Sauron'un eski efendisi Morgoth'tur. Kitabın kalbindeki Beren ile Lúthien hikâyesi Tolkien için o kadar kişiseldi ki kendi mezar taşına Beren, 1971'de ölen eşi Edith'in taşına Lúthien yazdırdı. Üçlemeyi bitirip 'bu dünyanın tarih kitabını istiyorum' diyen okur için birebir; seriye buradan giren içinse soy ağaçlarıyla dolu bir ansiklopediyle baş başa kalmak işten değil.

Filmlerden gelenlere iki not

Peter Jackson'ın 2001-2003 arasında çıkan üç filmi ana hatta sadıktır ama kitabı gereksiz kılmaz: filmde hiç görünmeyen Tom Bombadil gibi figürler kitapta koca bölümler taşır ve yolculuğun temposu perdedekinden çok daha sakindir. Ters yönde bir uyarı da Hobbit için geçerli — 2012-2014 tarihli üç film, üç yüz sayfalık kitabı dokuz saate yayar. Kitaptaki çevik ve esprili anlatım, o filmlerin ağırlığından epey uzaktır.

Özet: Orta Dünya okuma sırası

• 1. Hobbit (1937) — Bilbo'nun Smaug'a uzanan yolculuğu; hafif tonlu giriş.
• 2-4. Yüzüklerin Efendisi (1954-55) — Yüzük Kardeşliği, İki Kule, Kralın Dönüşü; tek roman, üç cilt.
• 5. Silmarillion (1977) — mitoloji derlemesi; kesinlikle en sona.
• Ek okuma: Hobbit ve Felsefe (2012) — 'Cücelerinizi, Büyücünüzü ve Yolunuzu Kaybetmemeniz İçin' alt başlıklı deneme derlemesi; Bilbo'nun seçimlerini felsefe kavramlarıyla tartışan yazılar.

Takvim konusunda gerçekçi olun: Hobbit bir hafta sonunda biter, üçleme ise sekiz-on haftalık bir birlikteliktir. İki Kule'nin ortasında tempo düşerse ara verin ama sırayı bozmayın; Silmarillion'u da, Orta Dünya merakınız ansiklopedi açlığına dönüştüğünde açın. Son bir ipucu: cildin başındaki haritayı telefonunuzla fotoğraflayın; yer adları çoğaldıkça en sık döndüğünüz sayfa o olacak.