Sesli Kitaba Nereden Başlamalı?

Aylardır 'bir gün mutlaka okuyacağım' diye kenara ayırdığın bir kitap var; ama akşam eve geldiğinde gözlerin yorgun oluyor, gündüz de zaman bir türlü sana yetmiyor. Bu tanıdık geldiyse hiç endişelenme, çünkü yalnız değilsin; okumayı çok istemek ama bir türlü fırsat bulamamak, modern hayatın en yaygın sitemlerinden biri. İşte sesli kitaplar tam da bu boşluğu doldurmak için var. Trafikte geçen yarım saati, akşam yürüyüşünü, bulaşık başında ya da markette sırada beklerken kaybolup giden dakikaları sessizce okuma zamanına çeviriyorlar. Böylece haftada birkaç saati adeta yoktan var edip, 'zamanım yok' cümlesini büyük ölçüde geçersiz kılıyorlar. Üstelik bunu yaparken gözlerini de yormuyorlar; ekranlarla dolu geçen bir günün ardından kulaklarınla okumak çoğu zaman gerçek bir rahatlama oluyor. Belki de yıllardır eksik olan şey vaktin değil, o vakti değerlendirmenin yeni bir yoluydu.

Ama pek çok kişi sesli kitaba büyük bir heyecanla başlıyor, birkaç deneme sonra 'galiba bana göre değil' deyip bir kenara bırakıyor. Sorun genellikle sesli kitabın kendisinde değil; yanlış kitapla ya da yanlış beklentiyle yola çıkmakta gizli. Gözle okumaya alışmış bir zihin, ilk başta kulakla takip etmeyi biraz yabancı bulabilir; bu son derece normaldir ve kısa sürede geçer. Kulakla okumanın kendine has küçük bir tekniği var ve iyi haber şu ki bu teknik birkaç basit tercihle şaşırtıcı derecede çabuk öğreniliyor. Doğru bir giriş yaptığında, dinlemenin kitaplarla ilişkini nasıl kökten değiştirebildiğine sen de şaşıracaksın. Çünkü mesele okumaya bomboş bir saat bulmak değil; okumayı zaten dolu olan hayatın içindeki küçük aralıklara gizlice yerleştirmektir. Bu yazıda tam olarak bunu, yani doğru başlangıcı nasıl yapacağını adım adım konuşacağız.

Önce Şu Soruyu Kafandan At: 'Sesli Kitap Sayılır mı?'

Pek çok okur içten içe sesli kitabı yarım bir okuma sanıyor; sanki kolaya kaçıyormuş, 'gerçek' okurların yaptığını yapmıyormuş gibi hafif bir suçluluk duyuyor. Oysa bir hikâyeyi takip etmek, karakterleri akılda tutmak ve anlatının duygusunu içine çekmek söz konusu olduğunda dinlemek de tam anlamıyla okumaktır. Zihnin anlamı kurarken, olayları birbirine bağlarken, karakterlere kızıp onlara sevinirken yaptığı iş, gözle okurkenkiyle neredeyse birebir aynıdır. Kaldı ki insanlık hikâyeleri binlerce yıl boyunca yazıyla değil; sesle, ateş başında, ozanların dilinden dinleyerek kuşaktan kuşağa aktardı. Yani dinleyerek 'okumak' aslında en eski ve en köklü biçimdir; yazı ve matbaa bu geleneğin yanında çok yenidir. Sen bugün o çok köklü geleneğe yalnızca modern bir kulaklıkla geri dönüyorsun. Bu yüzden o suçluluğu bir kenara bırak; onu bırakmak, sesli kitaptan gerçekten keyif almanın ilk ve en önemli şartıdır.

Doğru Kitabı ve Doğru Anlatıcıyı Seçmek Her Şeyi Belirler

Sesli kitaba başlarken yapılan en yaygın hata, çok katmanlı ya da onlarca karakterli ağır bir romanla işe girişmek. Kulağın henüz alışmamışken, geriye dönüşlerle örülü ve zaman sıçramalarıyla dolu karmaşık bir kurguyu takip etmeye çalışırsan kolayca kaybolur ve daha ilk günlerde pes edersin. Bunun yerine ilk kitabının olay örgüsü güçlü, temposu akıcı ve karakter kadrosu dar olsun; dikkatin bir an dağılsa bile ipin ucunu rahatça yeniden yakalayabilmelisin. Daha önce okuyup çok sevdiğin bir kitabı bu kez dinleyerek yeniden deneyimlemek de harika bir başlangıçtır; çünkü hikâyeyi zaten bildiğin için tüm dikkatini yeni formatın kendisine verebilirsin. Kısa öykü kitapları ya da anı türü de ideal başlangıçlardır, zira her bölüm kendi içinde bütünlüklüdür ve arada bıraksan bile kopmazsın. Kısacası ilk seçimini kolay takip edilebilirlik üzerine kur, gerisi kendiliğinden gelecek.

En az kitap kadar önemli ikinci konu ise seslendiren kişidir ve çoğu yeni başlayan bunu tamamen göz ardı eder. İyi bir anlatıcı metni adeta tek kişilik bir tiyatroya dönüştürür; karakterlere ayrı sesler verir, gerilimi nefesiyle taşır ve seni saatlerce ekrana bakmadan bağlı tutar. Buna karşılık sana uymayan, monoton ya da fazla teatral bir ses, en güzel romanı bile çekilmez kılabilir ve dinlemeyi bir eziyete çevirebilir. Bu yüzden bir kitaba tam olarak dalmadan önce mutlaka birkaç dakikalık örneği aç ve kulağını yokla. Anlatıcının tonu, temposu ve nefesi kulağına iyi geliyorsa yarı yolu çoktan geçmişsin demektir. Gelmiyorsa hiç ısrar etme; aynı kitabın farklı bir seslendirmesini ya da bambaşka bir anlatıcının kaydını aramaktan çekinme, çünkü doğru ses gerçekten her şeyi değiştirir.

Başlangıç İçin Gerçekten İyi Çalışan Kitaplar

Aşağıdaki kitaplar hem kısa ya da akıcı oldukları hem de tek bir anlatıcı sesiyle çok iyi durdukları için ilk deneme olarak neredeyse garantili. Hepsi farklı bir zevke hitap ediyor; bu yüzden kendini hangisine yakın hissediyorsan gönül rahatlığıyla oradan başlayabilirsin. Amaç mükemmel kitabı bulmak değil, kulağını dinlemeye alıştıracak keyifli bir ilk adım atmak:

• Kürk Mantolu Madonna, Sabahattin Ali: Kısa, içten ve tek bir sesle anlatılmaya çok uygun bir başlangıç. Raif Efendi'nin kırılgan iç sesi bir anlatıcının ağzından duyulduğunda daha da derinleşir ve sesli kitabın sıcaklığını daha ilk bölümde hissettirir.
• Doğu Ekspresinde Cinayet, Agatha Christie: 'Peki sonra ne oldu' dedirten sıkı kurgusuyla arada dikkatin dağılsa bile seni hikâyenin içinde tutar. Polisiye, merakı sürekli diri tuttuğu için sesli formatın en sevilen türlerinin başında gelir.
• Satranç, Stefan Zweig: Bir oturuşta biten, gerilimi giderek tırmanan kısacık bir novella. İlk sesli kitabını sonuna kadar bitirmenin tatminini daha birkaç saat içinde yaşatır ve sana 'ben bunu yapabiliyorum' dedirtir.
• Hayvanlardan Tanrılara: Sapiens, Yuval Noah Harari: Kurgu dışını sevenler için sanki bilgili bir arkadaşın sana anlatıyormuş gibi ilerler. Dinlerken hiç yormaz, sürekli 'bak sen' dedirten ilginç bilgilerle merakını canlı tutar.
• Fareler ve İnsanlar, John Steinbeck: Diyalog ağırlıklı, kısacık ve sesli anlatımda şaşırtıcı derecede güçlü duran bir modern klasik. Karakterlerin sesi canlandığında etkisi katlanır ve final uzun süre aklından çıkmaz.
• Simyacı, Paulo Coelho: Masalsı, akıcı ve son derece sade diliyle takip etmesi çok kolaydır. Özellikle uzun yol yolculuklarında dinlemek için ideal, ilham veren ve seni düşündüren bir hikâye.

Yeni Başlayanların Düştüğü Tuzaklar

• En zor kitapla başlamak: İlk seçim olarak yoğun bir felsefe metni ya da yüzlerce karakterli bir destan seçmek daha baştan hevesini kırar. Kolay bir kitapla güven kazanmak, sonra zorlaşmak çok daha akıllıcadır.
• Örnek dinlemeden satın almak: Anlatıcının sesini önceden denememek, sevmediğin bir tonla saatlerce baş başa kalmana yol açabilir. Birkaç dakikalık örnek, koca bir hayal kırıklığından korur.
• İlk günden çok hızlı dinlemek: Kulağın alışmadan doğrudan iki katı hıza geçmek anlamayı zorlaştırır ve gizli bir kaygı yaratır. Normal tempoda başla, ancak rahatladıkça hızı kademe kademe artır.
• Kusursuz sessizlik beklemek: Mükemmel ortamı beklerken hiç başlamamak en büyük tuzaktır. Hafif gürültülü anlarda bile rahatça takip edebileceğin akıcı kitaplarla yola çıkabilirsin.
• Sürekli durup not almak: Dinlerken uzun uzun not tutmaya çalışmak akışı böler ve keyfi kaçırır. Önemli yerleri yer imiyle işaretleyip sonra geri dönmek fazlasıyla yeterlidir.
• Tek denemede vazgeçmek: İlk kitap tutmadıysa 'sesli kitap bana göre değil' diye karar verme. Çoğu zaman sorun formatta değil, o kitabın ya da o anlatıcının sana uymamasındadır; bir şans daha ver.

Dinlemeyi Günlük Hayatının İçine Yerleştir

Sesli kitabın asıl gücü, başka türlü kitaba hiç dokunamayacağın anları okuma zamanına çevirebilmesidir. İşe gidiş yolu, akşam yürüyüşü, spor salonu, ev işleri ve market kuyruğu aslında birer gizli okuma fırsatıdır; günde topladığında bunlar çoğu zaman kolayca bir saati bulur. İşin püf noktası, dinlemeyi zaten yaptığın bir alışkanlığa iliştirmektir: her sabah kahveni yaparken ya da her akşam bulaşıkları yıkarken kulaklığı takmak gibi. Bir hafta boyunca bu anlardan yalnızca birini seç ve orada düzenli olarak dinle, çünkü tek bir 'dinleme anına' bağlanmak alışkanlığın dağınık denemelerden çok daha hızlı oturmasını sağlar. Birkaç küçük ayar da deneyimi ciddi biçimde iyileştirir: anlatıcı sana yavaş geliyorsa hızı önce 1.25x'e çek, kulağın alıştıkça biraz daha artır. Uykudan önce dinliyorsan otomatik kapanma zamanlayıcısını mutlaka kur ki uyuyakaldığında sabah sayfalarca geri sarmak zorunda kalma. Zihnin bir an dağıldığında birkaç saniye geri sarmaktan da çekinme; bu, kâğıtta bir cümleyi yeniden okumaktan hiç de farklı değildir.

“En iyi okuma yöntemi, senin gerçekten sürdürebildiğin yöntemdir.”

Sesli kitaba iki haftalık dürüst bir şans ver; bu sürede hem kulağın anlatıcıya hem de zihnin dinleyerek hikâye takip etmeye alışır. Çoğu okur bu eşiği geçtikten sonra 'keşke çok daha önce başlasaydım' diyor, çünkü kaybettiğini sandığı zamanı sessizce geri kazandığını fark ediyor. İlk kitap tam oturmadıysa sakın yılma; farklı bir tür ya da farklı bir anlatıcı çoğu zaman her şeyi baştan değiştirir. Dinlediğin kitaplar üzerine konuşmak ve aynı hikâyelerin peşinden giden okurlarla tanışmak istersen, Bookspace'te aynı kitapları sevenlerle bir araya gelip önerilerinizi karşılaştırabilirsin. Çünkü bir kitabı bitirmenin en güzel yanı, çoğu zaman onu paylaşacak birini bulmaktır.