İyi Bir Kitap Yorumu Nasıl Yazılır?

Bir kitabı bitirdiğinde içinde küçük ama ısrarcı bir kıpırtı olur: birine anlatma, 'bak ben ne okudum, bu bana ne yaptı' deme isteği. Ama yorum kutusunun ya da defterinin o bomboş sayfasının önüne gelince coşku bir anda buharlaşır ve geriye çoğu zaman 'güzeldi, tavsiye ederim' gibi üç kelimelik cansız bir boşluk kalır. Sanki içindeki bütün o zengin, katmanlı duyguyu kelimeye dökmeye çalıştığın anda hepsi parmaklarının arasından akıp gidiyordur. Bu his neredeyse evrenseldir; seni beceriksiz olduğun için yakalamaz, en hevesli ve deneyimli okurlar bile aynı görünmez duvara toslar. Çoğu kişi bunu bir yetenek eksikliği sanır ve yazmaktan tümüyle vazgeçer; oysa mesele yetenek değil, alışkanlık ve azıcık cesarettir. Kimse senden bir edebiyat dergisine göndereceğin bir eleştiri beklemiyor; yalnızca dürüst bir izlenim yeter. İyi haber şu ki, iyi bir kitap yorumu yazmak edebiyat eleştirmeni olmayı, ağdalı cümleler kurmayı ya da 'doğru' olanı söylemeyi hiç gerektirmez. Yalnızca o ilk kıpırtıyı, kaçıp gitmesine fırsat vermeden, sabırla ve dürüstçe kelimelere çevirmeni ister; gerisi zaten sende var, hem de sandığından çok daha fazlası.

Üstelik yorum yazmak, ilk bakışta göründüğünden çok daha değerli bir uğraştır. İyi bir yorum yalnızca senin için değildir; aynı kitabı alıp almamakta kararsız kalan bir yabancının işini kolaylaştırır, adı henüz kimseye ulaşmamış bir yazarı görünür kılar, koca bir kitabı raftan seçtirir ya da birini boşa harcayacağı bir haftadan kurtarır. Bir kitabı neden sevmediğini dürüstçe yazmak bile en az övmek kadar değerlidir, çünkü yanlış okuru yanlış kitapla eşleştirmeyi önler ve kimsenin zamanını çalmaz. Hepsinden önemlisi, yorum yazmak seni okuduğun şeyin üzerine bir kez daha, bu kez çok daha derinden düşünmeye zorlar; çünkü bir duyguyu adıyla çağırmak, onu gerçekten anlamanın ilk adımıdır. Kafandaki dağınık izlenimleri cümleye dökerken, kitabın sende neyi kıpırdattığını çoğu zaman ancak o an fark edersin; yazmak bir tür geç gelen anlamadır. Zamanla biriken yorumların, kendi okuma tarihinin de bir kaydına dönüşür; yıllar sonra geri dönüp okuduğunda, o kitapları okurken nasıl biri olduğunu da hatırlarsın. Böylece her yorum hem bir kitabın hem de bir anın küçük bir fotoğrafı olur. Bir okur topluluğunu canlı ve sıcak tutan şey de tam olarak budur: yan yana dizilmiş soğuk yıldızlar değil, o yıldızların arkasında duran dürüst, kişisel ve kanlı canlı cümleler.

Yorum bir özet değil, bir tanıklıktır

Yeni başlayanların en sık düştüğü tuzak, yorumu bir olay özetine çevirmektir: kitabın kim olduğunu, nerede geçtiğini, sırayla ne yaptığını anlatıp orada bırakmak. Oysa kitabın arka kapağı konuyu zaten senden daha derli toplu anlatır; senin asıl işin ne olduğunu değil, o kitabın sende ne bıraktığını aktarmaktır. Sabahattin Ali'nin Kürk Mantolu Madonna'sını 'Raif Efendi'nin Almanya'da bir kadına tutulması' diye özetlemek okuyana neredeyse hiçbir şey vermez, çünkü bu cümle kitabı yaşamanın nasıl bir şey olduğunu değil, yalnızca kuru iskeletini gösterir. Aynı şekilde Dostoyevski'nin Suç ve Ceza'sını 'bir öğrencinin cinayet işlemesi' diye anlatmak, o boğucu vicdan azabının okuru sayfalar boyunca nasıl içine çektiğini bütünüyle ıskalar. İyi bir yorum ise o kuru bilgiyi bırakıp deneyimi anlatır: kitabı okurken neler hissettiğini, hangi cümlede durup düşündüğünü. O incecik kitabın seni neden 'en sessiz, en silik görünen insanların bile içlerinde koca bir dünya taşıdığına' inandırdığını yazarsan, işte o satır gerçekten okunur, paylaşılır ve akılda kalır. Yorum, kitabın duruşmasında hazırlanmış bir bilirkişi raporu değildir; bir tanığın 'ben oradaydım ve şunu gördüm' deyişidir. Tanıklık kişiseldir; özet ise herkesin, yani aslında hiç kimsenin.

İyi bir yorum nelerden beslenir?

Aklında net bir şablonun olması, o meşhur boş sayfa korkusunu büyük ölçüde yener; nereye tutunacağını bilmek yazmayı başlatır. Bir yorumu zengin kılan şey uzunluğu ya da kelime dağarcığının genişliği değil, birkaç somut dayanağa yaslanmasıdır; havada asılı kalan genel geçer laflar yerine, elle tutulur gerçek ayrıntılar. Aşağıdaki başlıkların hepsini birden kullanman gerekmez, hatta kullanmamalısın da, çünkü yorumu bir forma doldurmaya çevirmek onu yeniden cansızlaştırır. Bunları bir kontrol listesi gibi değil, tıkandığında baktığın bir esin kaynağı gibi düşün. Örneğin bir kitabı bitirdiğinde aklında yalnızca tek bir sahne kalıyorsa, bütün yorumu o sahnenin etrafında kurabilirsin; başka hiçbir şey anlatmasan da olur, çünkü o tek an senin o kitapla kurduğun bağın ta kendisidir. Ya da bir kitabı bir arkadaşına önerirken kafanda hangi cümleyi kuruyorsan, çoğu zaman en iyi yorum da tam olarak odur. Bunlardan yalnızca ikisi üçü bir araya geldiğinde bile, birkaç satırlık bir not 'beğendim' demenin çok ötesine geçer ve gerçekten başka birinin işine yarayan bir metne dönüşür. Şuna dikkat et: bu maddelerin her biri aslında aynı 'neden' sorusunu farklı bir kapıdan sorar; hangisi sana o kitap için en doğru kapıysa oradan gir.

• İlk izlenim: Kitabı okurken içinde baskın olan duygu neydi; merak mı, huzursuzluk mu, hüzün mü, yoksa tuhaf bir tanıdıklık mı?
• Somut bir an: Aklında kalan tek bir sahne, bir cümle ya da görüntü, koca bir 'muhteşemdi' lafından çok daha inandırıcı ve kalıcıdır.
• Kime göre: Bu kitap kimin çok hoşuna gider, kim uzak dursa iyi eder? Bunu söylemek okura yapabileceğin en cömert yardımdır.
• Dürüst çekinceler: Sevmediğin, sarkan ya da seni zorlayan yönleri de yazmak, övgülerini bir anda çok daha güvenilir kılar.
• Bağlam: Yazarın diğer kitapları, ona benzeyen eserler ya da 'bu kitap hangi ruh halinde okunmalı' notu.

Puan ve spoiler: iki hassas denge

Puan vermek pratik bir şeydir, hızlıdır ve bir kitabı bir bakışta konumlandırır; ama tek başına neredeyse sessizdir. Beş üzerinden üç yıldız, birine göre 'idare eder, boşa geçmiş vakit', bir başkasına göreyse 'gayet keyifliydi, gönül rahatlığıyla tavsiye ederim' demektir; rakam ikisinde de aynıdır ama arkasındaki anlam taban tabana zıttır. Üstelik beş yıldızı herkese cömertçe dağıtan bir okurun beşiyle, yılda ancak iki kitaba beş yıldız kıyan birinin beşi aynı ağırlığı taşımaz; puan ancak onu verenin ölçeğini bildiğinde bir şey ifade eder. Bir de şu var: aynı kitaba bugün verdiğin puanla beş yıl sonra vereceğin puan bile farklı olabilir, çünkü kitaplar sabit, okur ise değişkendir. Bu yüzden verdiğin yıldızı mutlaka bir iki cümleyle açıkla; neyi neden eksik bulduğunu ya da tam olarak neyin seni fethettiğini söyle. 'Dört yıldız verdim, çünkü son elli sayfada tempo iyice düştü; ama karakterler o kadar canlıydı ki bu yavaşlamayı gönül rahatlığıyla affettim' cümlesi, tek başına asılı duran soğuk bir rakamdan kat kat fazlasını anlatır ve okuyanı gerçekten ikna eder. Rakam bir kapıdır; onu açan şey her zaman senin cümlendir.

Aynı hassasiyet, spoiler yani sürprizi önceden açık etme konusunda daha da katıdır ve iyi yorumun bozulmaz altın kuralını doğurur: kitabı henüz açmamış birinin keşif hazzını asla çalmamak. Bir polisiyede katilin kim olduğunu, Agatha Christie'nin bir Hercule Poirot romanındaki o baş döndürücü son kırılmayı ya da bir romanın finalindeki sürprizi açık etmek, bir okura yapabileceğin en büyük haksızlıktır; çünkü o kişinin bir daha asla ilk kez okuma şansı olmayacaktır ve bunu ona geri veremezsin. Bir kitabın seni en çok sarstığı an, çoğu zaman hiçbir şey beklemediğin andır; işte o anı korumak, yorum yazanın omzundaki asıl sorumluluktur. Yazılı bir yorumda mecbur kalırsan 'buradan sonrası spoiler' diye bir uyarı koy, okura kaçma fırsatı ver. Neyse ki sürprizin ne olduğunu söylemeden de etkisini fazlasıyla, hatta çoğu zaman daha güçlü bir biçimde anlatabilirsin. 'Kitabın son sayfasını okuduktan sonra öylece oturup kaldım, bir hafta boyunca aklımdan çıkmadı' demek, ne olduğunu tek tek anlatmaktan çok daha derin bir merak uyandırır. Emin olamadığın her seferinde kendine sor: 'Bunu ben okumadan önce duysaydım keyfim kaçar mıydı?'

“Bir kitabı gerçekten okuduğunun kanıtı onu özetleyebilmen değil, seninle ne yaptığını anlatabilmendir.”

Kısa yaz, ama mutlaka kendi sesinle

İyi bir yorum uzun olmak zorunda değildir; dürüst ve dolu üç cümle, on satırlık ama cansız bir metinden her zaman daha kıymetlidir, çünkü uzunluğun kendisi asla bir erdem sayılmaz. En işe yarar ipucu şudur: yorumunu kitabı bitirir bitirmez, daha o sıcaklık üzerindeyken, ilk izlenimler henüz tazeyken yaz. Beklersen ayrıntılar solar, altını çizdiğin cümleler bulanıklaşır ve geriye yalnızca genel bir 'iyiydi galiba' hissi kalır ki bu his kimsenin işine yaramaz. Bir de mümkünse okurken altını çizdiğin tek bir cümleyi yorumuna taşı; başkasının senin gözünden gördüğü o tek satır, çoğu zaman bütün bir kitabı merak ettiren şeye dönüşür. Notlarını tutmayı alışkanlık haline getirirsen, yorum yazmak da giderek kolaylaşır; çünkü elinde hazır, taze ve sana ait bir hammadde olur. İlk yorumların biraz acemi görünebilir, bu son derece normaldir; onuncu yorumunda kendi sesini çoktan bulmuş olacaksın. Yazmayı bir zorunluluk değil, okumanın doğal bir uzantısı olarak görmeye başladığında iş kendiliğinden akar.

Ve ne yaparsan yap, kendi sesinle yaz. Espriliysen esprili ol, duygusalsan bundan hiç çekinme, bir şeye içerlediysen o öfkeyi de sakınmadan yansıt. Çünkü bir okurun bir yoruma güvenmesinin sebebi onun tarafsız, dengeli ya da 'profesyonel' görünmesi değil, yazanın karşısında yapay bir ses değil, gerçek bir insan gibi durmasıdır. Herkesin göklere çıkardığı bir kitabı sevmediysen bunu da yazabilmelisin; aykırı ama içten bir yorum, on tane 'başyapıt' nidasından daha fazla iş görür ve okura gerçekten düşündürür. Kimseyi taklit etme, 'böyle yazılır' diye ezberlenmiş kalıpları tekrarlama; senin cümlen zaten kimsenin cümlesine benzemek zorunda değil. En çok okunan, en çok paylaşılan yorumlar neredeyse hiçbir zaman en akıllı ya da en kapsamlı olanlar değildir; en canlı, en dürüst, en 'insan' olanlardır. Kusurlu ama içten bir cümle, kusursuz ama soğuk bir paragraftan daima daha çok konuşur ve daha çok akılda kalır.

Yazdığın yorumun bir karşılık bulması ise bütün bu işi bambaşka bir keyfe dönüştürür. Bookspace'te aynı kitabı okuyanlar yorumların altında buluşuyor; senin 'beni bir hafta rahat bırakmadı' dediğin o final, bir başkası için tam da o kitaba başlama sebebine, hatta yıllardır ertelediği bir kitabı nihayet açma cesaretine dönüşüyor. Birinin senin cümlene 'ben de tam orada durup kalmıştım' diye karşılık vermesi, okumayı yalnız bir uğraş olmaktan çıkarıp paylaşılan, çoğaltılan bir şeye çeviriyor. İyi bir yorum yazmak, işte bu yüzden yalnız okumakla birlikte okumak arasındaki o ince ama her şeyi değiştiren farktır. Bir dahaki sefere o boş kutuyu gördüğünde kaçma; hiç değilse tek bir dürüst cümle bırak, gerisi çorap söküğü gibi gelir. Unutma, aranan şey mükemmel bir yorum değil, gerçek bir yorumdur; ve gerçeği yazabilecek tek kişi sensin.