Bir Kitabı Yarıda Bırakmak Ayıp mı?

Başucundaki kitap üç haftadır aynı sayfada, aynı ayraçla açık duruyor. Her gece yanından geçerken içini küçük bir suçluluk kaplıyor: madem başladın, onu bitirmen gerek. Oysa elin bir türlü uzanmıyor; açık konuşmak gerekirse kitap seni artık hiçbir yere götürmüyor ve her paragrafı tırmanılması gereken bir yokuşa dönüşmüş durumda. Belki birkaç kez kendini zorlayıp iki sayfa daha okumuş, sonra yine bırakmışsındır; belki de yeni ve heyecan verici bir kitaba başlamayı 'önce bunu bitirmeden olmaz' diyerek kendine yasaklamışsındır. Böylece hem o kitabı okursun hem de başka hiçbir kitaba başlayamazsın; okuma hayatın adeta tıkanır. Zamanla başucunda yarım bırakılmış kitaplardan küçük bir kule bile yükselir, her biri sana sessizce sitem eder. Sonuçta o kitaplar orada, ödenmemiş birer borç gibi bekler ve okuma keyfini baştan sona gölgeler. Bu sahne, kendini okur sayan hemen herkesin bir dönem yaşadığı, ama çoğu zaman kimseye itiraf etmeden içine attığı fazlasıyla tanıdık bir sahnedir. İyi haberse şu: bu suçluluğun sandığın kadar sağlam bir temeli yok.

Bir kitabı yarıda bırakmak, kültürümüzde sessizce taşınan küçük bir tabu gibidir. Sanki ilk sayfayı çevirdiğin an görünmez bir sözleşmeye imza atmışsın da onu yarım bırakmak o sözden dönmek, hatta yazara karşı bir tür saygısızlıkmış gibi hissedersin. Oysa bu suçluluğu biraz kurcalayınca altından sağlam bir gerekçe değil, yıllar içinde ezberlenmiş bir refleks çıkar çoğu zaman. Kimse doğuştan 'başladığım her kitabı sonuna kadar okumak zorundayım' diye düşünmez; bunu bize öğretirler, biz de sorgulamadan benimseriz. İlginç olan şu: aynı insan sıkıcı bulduğu bir filmi çekinmeden kapatır, kötü bir restoranda tabağını bitirmez, hoşlanmadığı bir diziyi ikinci bölümde bırakır; ama bir kitabı yarıda bıraktığında kendini adeta suçlu hisseder. Kitaba yüklediğimiz bu ağır kutsallık, çoğu zaman okuma zevkimizin önüne geçer ve okumayı bir zevkten çok bir ödeve dönüştürür. Bu yazının derdi tam o refleksi biraz sarsmak, rafında seni suçlulukla bekleyen yarım kitaplarla barışmanın yollarını konuşmak. Çünkü hangi kitabı bırakacağını bilmek, en az hangi kitabı okuyacağını bilmek kadar önemli bir okur becerisidir ve bu beceri sonradan öğrenilebilir.

Bitirme zorunluluğu fikri nereden geliyor?

Çocukluğumuzdan beri bize 'başladığın işi bitir' diye öğretildi ve bu, hayatın pek çok alanında gerçekten iyi bir öğüttür. Ne var ki okulda romanları çoğu zaman keyif için değil, sınav için, ödev için, bir görevi tamamlamak için okuduk. Kitabın sonunda bizi bir test, bir kompozisyon ya da öğretmenin ansızın soracağı bir soru beklerdi; okumak, notla ölçülen bir performansa dönüşürdü. Böylece kitap zihnimize zevk alınacak bir arkadaş olarak değil, baştan sona bitirilmesi gereken bir vazife olarak kazındı. Oysa yetişkinlikte okumak bir ödev değildir; kendi seçtiğin, kimseye hesabını vermediğin, yalnızca kendi zevkin için sürdürdüğün özgür bir ilişkidir. Seni sınava çekecek bir öğretmen, notunu kıracak bir sistem yok artık; tek muhatabın kendinsin. Yürümeyen bir ilişkiyi sırf 'başladım' diye sonuna kadar sürüklemek nasıl kimseye iyi gelmezse, seni hiçbir yere götürmeyen bir kitapta diretmek de öyledir. Zorunluluk hissini bir kenara bıraktığın an, okuma yeniden bir keyfe ve gerçekten senin olmaya döner.

İşin içine bir de psikolojinin 'batık maliyet yanılgısı' dediği ünlü tuzak giriyor. Bir kitabın yüz yirmi sayfasını okuduysan, o emeği boşa harcamamak için devam etmen gerektiğini düşünürsün; bırakırsan sanki bütün o saatler çöpe gidecektir. Aynı yanılgıyı sinemada da yaşarız: film berbattır ama 'bileti aldık madem' diye sonuna kadar oturur, üstüne bir de iki saatimizi feda ederiz. Oysa gerçek şu ki harcadığın o saatler çoktan geride kaldı ve hiçbir şey onları geri getirmeyecek. Kitaba devam etmek o kaybı telafi etmez; yalnızca zaten kaybettiğin zamanın üstüne yeni saatler ekler. Yani mantık, sağduyunun sana fısıldadığının tam tersini söyler: sevmediğin bir kitapta ısrar etmek kaybını azaltmaz, katlayarak büyütür. Ekonomistlerin şirketlere verdiği o meşhur öğüt bireyler için de geçerlidir: geçmişte ne harcadığına değil, bundan sonra ne kazanacağına bak. Bu tuzağı bir kez net görünce, 'buraya kadar okudum, yazık olur' cümlesinin aslında ne kadar zayıf bir gerekçe olduğunu fark eder ve bırakmak birden kolaylaşır.

Yarıda bırakmak neden olgun bir okur işareti olabilir

Çoğu okurun yüzleşmekten kaçındığı çok basit bir hesap var. Ortalama bir ömürde, düzenli ve iyi bir tempoyla okusan bile bitirebileceğin kitap sayısı birkaç bini zor bulur; yılda elli kitap okuyan biri, elli yılda ancak iki bin beş yüze ulaşır. Bu sayı, dünyada şimdiye dek basılmış milyonlarca kitabın yanında neredeyse görünmez kalır. Japoncada, okumak için alınıp bir kenara yığılan ve hiç açılmayan kitaplar için ayrı bir kelime bile vardır: tsundoku. Böyle bakınca hangi kitaba vakit ayıracağını seçmek bir kapris değil, olgun bir okur becerisine dönüşür. Sevmediğin bir kitabı bırakmak aslında bir vazgeçiş değil; sevebileceğin, seni derinden sarsabilecek onlarca başka kitaba yer açmaktır. Her 'hayır' dediğin kitap, aslında henüz tanışmadığın başka bir kitaba söylenmiş gizli bir 'evet'tir. Deneyimli okurları acemilerden ayıran şeylerden biri de tam budur: onlar bir kitabı bırakırken suçluluk değil, çoğu zaman bir hafiflik ve yeni bir başlangıcın verdiği tazelenmiş bir heyecan duyarlar.

Amerikalı kütüphaneci Nancy Pearl bu beceriyi zarif bir kurala bağlamış: 'elli sayfa kuralı'. Bir kitaba adil bir şans vermek istiyorsan önce ilk elli sayfasını oku, diyor; o noktada kitap hâlâ seni tutmuyorsa gönül rahatlığıyla bırakabilirsin. Dahası, ellili yaşları geçtiysen bu eşiği biraz daha aşağı çekmeni öneriyor, çünkü kalan zaman artık çok daha değerlidir; ona göre yaşça ilerlemiş bir okur, bir kitaba yüzden kendi yaşını çıkardığı sayı kadar sayfa borçludur, bir sayfa fazlası değil. Kuralın asıl güzelliği şurada: hem kitaba hakkını veriyor, onu daha ilk sayfadan aceleyle yargılamanı engelliyor; hem de sana en baştan net bir çıkış kapısı bırakıyor. Böyle somut bir eşik belirlemek, 'devam etsem mi, bıraksam mı' kararını her gece yeniden vermenin yorgunluğundan da kurtarır. İstersen kendi eşiğini elli sayfa, yüz sayfa ya da 'iki bölüm' olarak koyabilirsin; önemli olan bir sınırının olması ve o sınıra ulaştığında kendine karşı dürüst olabilmen. Bir kez böyle bir kural benimsersen, bırakma kararı bir yenilgi değil, bilinçli ve özgürleştirici bir seçim hâline gelir.

• Birkaç oturumdur elin kitaba gitmiyor ve onu bir kenara bıraktığını hayal edince içini suçluluk değil, tarifsiz bir rahatlama kaplıyorsa.
• Sayfaları çeviriyorsun ama beş dakika sonra ne okuduğunu, hangi karakterin ne yaptığını bir türlü hatırlamıyorsan.
• Kitabı yalnızca 'bitirmiş olmak' için sürüklüyor, bir sonraki sayfada ne olacağını en ufak biçimde merak etmiyorsan.
• Seni gerçekten heyecanlandıran başka bir kitabı, sırf bu yarıma olan sadakatinden ötürü haftalardır rafta bekletiyorsan.
• Okumak, günün sonunda seni dinlendiren bir keyif olmaktan çıkıp yapılması gereken bir angaryaya, bir ev ödevine dönüştüyse.

Peki ne zaman biraz daha sabretmeli?

Her bırakma isteği kitabın suçu değildir; bazı kitaplar baştan zordur çünkü ödülünü en sona saklar. Tolstoy'un Savaş ve Barış'ının ilk yüz sayfasında düzinelerce Rus ismi, soyadı ve unvanı arasında kaybolmak neredeyse her okurun başına gelir; ama o eşiği aşanlar çoğu zaman hayatlarının okuma deneyimlerinden birini yaşar. García Márquez'in Yüzyıllık Yalnızlık'ında birbirine benzeyen Buendía kuşaklarını ve aynı adı taşıyan onca Aureliano'yu karıştırmak da öyledir; kitabın başına bir soyağacı çizmek isteyen çok okur vardır. Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar'ının kırık, oyunbaz ve alışılmadık diline ısınmak da okurdan başta sabır ister. Burada sorulması gereken asıl soru şu: bu kitap 'zor ama sonunda bana çok şey katacak' bir kitap mı, yoksa dürüstçe 'bana göre değil' mi? Bunu anlamanın iyi bir yolu, kitabı öneren kişiye ya da güvendiğin okurlara 'ne zaman açılıyor, kaçıncı sayfada seni içine alıyor?' diye sormaktır. Bu ikisini birbirinden ayırt etmek, birkaç bölüm daha sabretmenin gerçekten değip değmeyeceğini gösterir; çünkü bazı zorluklar tembellikten değil, kitabın seni büyüttüğü için hissedilir.

Bir de çoğu zaman gözden kaçan zamanlama meselesi var. Doğru kitabı yanlış zamanda açmış olabilirsin; bir yas dönemi, insanı tüketen bir iş temposu ya da dağınık bir zihin, en çok seveceğin romanı bile itici kılabilir. Ağır ve hüzünlü bir romanı zaten çökkün olduğun bir haftada açmak, ya da yoğun, çok katmanlı bir kurguya sınav döneminde başlamak çoğu zaman haksız bir küskünlükle biter. Böyle anlarda kitabı büsbütün 'kötü' ilan edip mahkûm etmek yerine, onu ertelemek çok daha adil bir seçimdir. Rafına geri koy ve üstüne küçük bir not düş: 'zamanı gelince.' Birkaç ay, hatta bazen birkaç yıl sonra bambaşka bir ruh hâliyle döndüğünde, o aynı kitabın seni nasıl sarıp sarmaladığına kendin de şaşırabilirsin; nice okurun 'ilk seferinde elimden düşürdüm, ikincisinde başucu kitabım oldu' dediği eserler tam da böyledir. Bir kitabı ertelemek onu terk etmek değildir; sadece doğru buluşma anını sabırla beklemektir. Kitaplar bir yere kaçmaz, ama senin ruh hâlin, ihtiyaçların ve sabrın zamanla değişir.

“Bir kitabı bırakmak okumaktan vazgeçmek değildir; kendine doğru kitabı arama iznini vermektir.”

Yarıda kalan kitaplar da konuşmaya değer

Çoğu okurun gözünden kaçan bir şey daha var: bir kitabı neden bıraktığını anlatmak, çoğu zaman onu bitiren biri kadar keyifli ve verimli bir sohbet açar. 'Şu bölümde koptum, çünkü karakterin o seçimini bir türlü içime sindiremedim' demek, hem kitabı hem de kendi okuma zevkini dürüstçe tarif etmenin en samimi yollarından biridir. Üstelik senin bıraktığın o sahnede bir başkası tam tersine büyülenmiş olabilir; işte o karşılaşma, iki okur için de aydınlatıcıdır ve çoğu zaman kitabı yeniden açtırır. Bookspace'te okurların aynı kitabı yarıda bırakması ya da tam tersine sonuna kadar hararetle savunması, birbirlerini bulmalarının en sık yollarından biridir; çünkü bir kitaba verdiğin dürüst tepki, zevk akrabalığının en açık işaretidir. Bir kitabı neden sevmediğini içtenlikle paylaşmak, çoğu zaman seninle aynı frekanstaki okurları etrafına çeker. Yarıda bırakmak, okur kimliğinin utanılacak bir kusuru değil; tıpkı başköşede taşıdığın en sevdiğin kitaplar gibi, seni sen yapan bir parçasıdır. Onu saklamak yerine paylaş; hem içindeki suçluluk erir hem de bir sonraki kitabın çok daha isabetli gelir.