Aynı Anda Birden Fazla Kitap Okumak

Yarısı okunmuş bir kitap komodinin üstünde beklerken yeni bir kitaba başlamak, çoğu okurda tuhaf bir suçluluk duygusu uyandırır: sanki ilk kitaba ihanet ediyormuşsun, sanki yeterince “düzgün” bir okur değilmişsin gibi. Oysa aynı anda birden fazla kitap okumak ne bir dikkat dağınıklığı işaretidir ne de yarım bırakma huyunun kılık değiştirmiş bir hâli. Doğru kurulmuş bir sistemle üç, hatta dört kitabı aynı dönemde, üstelik hiçbirinin ipini kaçırmadan okumak fazlasıyla mümkündür ve pek çok tutkulu okur yıllardır tam olarak böyle okur. Mesele kaç kitaba aynı anda başladığın değil, hangi kitabı ne zaman, hangi ruh hâlinde ve nerede eline aldığındır. Bir kere doğru düzeni kurduğunda, bu yöntemin seni yavaşlatmak yerine hızlandırdığını şaşırarak fark edeceksin. Bu yazıda, birden fazla kitabı aynı anda, keyfini kaçırmadan ve hiçbirini yarıda unutmadan okumanın işleyen bir düzenini paylaşacağız.

Tek kitap kuralı, aslında büyük ölçüde okuldan kalma bir alışkanlıktır; bize hep bir kitabı bitirmeden diğerine el sürülmez diye öğretildi. Ama okumak bir ödev listesi değil, günün farklı saatlerine, farklı enerji seviyelerine ve farklı ruh hâllerine yayılan canlı bir şeydir. Sabahın berrak zihniyle zorlu bir romanı sindirebilirken, gece yatağa uzandığında aynı yoğunluktaki bir metni kaldıramayabilirsin; işte tam da bu yüzden elinin altında birden fazla kitap bulunması bir kaos değil, tersine bir konfor sağlar. Kütüphanesi kalabalık pek çok yazarın ve editörün de aynı anda birden çok kitap okuduğunu, hatta bunu bir zenginlik saydığını hatırlamak rahatlatıcıdır. Nasıl bir dizi biterken yenisine hazırsak, birden fazla kitabı da farklı gecelerde farklı iştahlarla açmak son derece doğaldır. Yeter ki bu kitapları rastgele değil, birbirini tamamlayacak biçimde seçmiş ol.

Neden İşe Yarıyor?

Zihnin gün boyunca tek bir iştahla çalışmaz; bazen derin düşünmek, bazen sadece bir hikâyeye kapılıp gitmek, bazen de birkaç sayfa okuyup uyuyakalmak ister. Tek bir kitaba mahkûm olduğunda, o kitap o anki ruh hâline uymuyorsa okuma büsbütün durur ve kitap günlerce açılmadan komodinde bekler. Oysa elinin altında farklı ağırlıkta birkaç kitap varsa, o an hangisine hazırsan ona uzanır ve okumanın akışını hiç kesmezsin. Yorgun bir akşamda ağır bir felsefe kitabını zorlamak yerine hafif bir romana geçebilmek, çoğu zaman o akşamı hiç okumamakla dolu dolu okumak arasındaki farktır. Böylece “kafam yorgun, bugün okuyamam” bahanesi de kendiliğinden ortadan kalkar, çünkü her ruh hâline uygun bir seçeneğin olur. Bu yüzden aynı anda birden fazla kitap okumak çoğu insan için okuma hızını düşürmez; tam tersine, ölü zamanları doldurarak toplam okuma miktarını gözle görülür biçimde artırır. Kısacası birden fazla kitap, okumayı gününe yaymanın ve her boş ana bir sayfa sığdırmanın en doğal yoludur; böylece okuma, ayrıca zaman ayırman gereken bir iş olmaktan çıkıp hayatının dokusuna karışır.

Farklı formatlar da bu sistemi son derece doğal biçimde destekler. Çantanda taşıdığın basılı bir roman, telefonunda her an açabildiğin bir e-kitap ve trafikte ya da ev işi yaparken dinlediğin bir sesli kitap aslında birbiriyle hiç çatışmaz; her biri günün farklı bir boşluğuna sessizce yerleşir. Kurgu ile kurgu dışını yan yana yürütmek de çoğu okurun işine yarar: bir yandan sürükleyici bir roman okurken, öbür yandan bir tarih ya da psikoloji kitabını yavaş yavaş sindirebilirsin. Böylece beynin hikâye anlatımıyla bilgi arasında gidip gelir ve ikisinden de sıkılmadan, tıkanmadan beslenir. Sesli kitap özellikle yürüyüş, spor ve mutfak gibi ellerin dolu ama zihnin boş olduğu anları saf okuma zamanına çevirir. Kurgu dışı bir kitabı zaten çoğu zaman baştan sona değil bölüm bölüm okuduğumuz için, onu araya serpiştirmek son derece doğaldır. Farklı formatları harmanlamak, kitaba ayrı bir zaman bulmakta zorlanan yoğun okurlar için âdeta bir kurtarıcıdır; günde tek bir bölüm bile, yıl sonunda koca bir rafa dönüşür.

Kitapları Rolüne Göre Eşle

Aynı anda okunacak kitapları seçerken altın kural, birbirine benzeyenleri değil, birbirini tamamlayanları yan yana getirmektir. İki tane ağır, yoğun ve karanlık romanı aynı hafta okumaya kalkarsan, ikisi de zihninde birbirine karışır ve hiçbirinden gereken tadı alamazsın. Bunun yerine kitaplarına birer rol biç: biri ana yemek, biri hafif atıştırmalık, biri de arada bir yudumlanan bir içecek gibi olsun. Konu, ton ve zorluk bakımından birbirinden yeterince uzak kitaplar seçtiğinde, birinden diğerine geçmek dinlendirici bir yer değiştirme gibi hissettirir. Farklı ülkelerin, farklı dönemlerin kitaplarını yan yana okumak da her birinin rengini daha net görmeni sağlar. Aşağıdaki dağılım, çoğu okur için dengeli ve haftalarca sürdürülebilir bir “okuma masası” kurmanın basit ama işleyen bir reçetesidir. Bu masayı kurarken kendi okuma geçmişine de bakabilirsin; hangi türleri hızlı bitirdiğini, hangilerinde yavaşladığını bilmek, kitaplara doğru rolleri dağıtmanı epeyce kolaylaştırır.

• Ağır bir ana kitap: sindire sindire okunan yoğun bir roman ya da klasik (örneğin Tolstoy, Dostoyevski, Oğuz Atay).
• Hafif bir nefeslik: hızlı ilerleyen, zihni dinlendiren bir polisiye, mizah ya da çağdaş roman.
• Bir serpiştirme kitabı: baştan sona değil, açıp bir bölüm okunan şiir, deneme ya da öykü kitabı.
• Bir sesli kitap: yolda, sporda ya da ev işi yaparken dinlenen, ellerini meşgul etmeyen bir anlatı.
• İsteğe bağlı bir kurgu dışı kitap: bir konuyu öğrenmek için ağır ağır ilerlediğin, acelesi olmayan bir metin.

Bu reçeteyi somutlaştırmak istersen şöyle bir masa hayal edebilirsin: başucunda ağır ağır okuduğun Anna Karenina, çantanda hızla akan bir Agatha Christie polisiyesi, komodinin üstünde ise açtığın her yerinden bir tat alabildiğin bir Sait Faik öykü kitabı. Sabah zihnin açıkken Tolstoy'a birkaç bölüm ayırırsın, metroda ya da sırada beklerken Christie'nin gerilimine sığınırsın, uyumadan önce ise kısa bir Sait Faik öyküsüyle günü yumuşakça kapatırsın. İstersen buna bir de yürüyüşlerde dinlediğin bir sesli kitap ekleyebilirsin; böylece elin de zihnin de aynı anda boşta kalmaz. Üç kitap da tamamen farklı ritimlerde olduğu için birbirine karışmaz; her biri günün bambaşka bir boşluğuna oturur. Zamanla bu dağılımı kendi hayatına göre değiştirir, hangi kitabın hangi saate iyi geldiğini kendi zevkinle keşfedersin. İşin sırrı, kitapları birbirinin rakibi değil, aynı ekibin farklı mevkilerde oynayan oyuncuları gibi düşünmektir.

Sınırını Bil, Bağlamını Kur

Her kitaba sabit bir mekân ya da an atamak, sistemin dağılmasını önleyen en pratik numaradır. Başucu kitabı yatakta kalır, çanta kitabı hep dışarıda okunur, sesli kitap yalnızca yürüyüşe ya da mutfağa aittir; böylece hangi kitabın nerede kaldığını düşünmek zorunda bile kalmazsın. Aynı anda kaç kitap okuyabileceğinin bir sınırı olduğunu da unutma: çoğu okur için bu sayı üç ya da dörttür, ötesinde kitaplar birer birer arka plana düşüp yarım kalır. İkiden fazla kitabı aynı türden seçmemek de karışmayı önler; iki polisiyeyi aynı anda okursan katilleri bile birbirine karıştırabilirsin. Bir kitaba haftalardır dönmediğini fark ettiğinde, ya onu bilinçli olarak öne al ya da o dönem için nazikçe rafa kaldır. Küçük bir defterde ya da telefonunun notlarında hangi kitabın kaçıncı sayfasında olduğunu ve aklında kalan birkaç ayrıntıyı not almak da, günler sonra bir kitaba geri döndüğünde ipin ucunu anında yakalamanı sağlar. Aynı biçimde, her kitabın yanına küçük bir ayraç ya da renkli bir not koymak da nerede kaldığını hatırlamana yardımcı olur; bu küçük düzen, aylara yayılan bir okumada bile seni kaybolmaktan kurtarır.

Bununla birlikte her kitap bu sisteme uygun değildir ve bunu peşinen kabul etmek gerekir. Kurgusu karmaşık, ipuçlarını sabırla ören bir polisiye ya da onlarca karakteri bir arada tutan Savaş ve Barış gibi geniş bir roman, araya başka kitaplar girdiğinde detaylarını kolayca kaybettirir. Aynı şekilde, dili yoğun ve şiirsel bir kitap da bölünmeye pek gelmez; onun ritmini yakalamak için mümkün olduğunca kesintisiz okumak gerekir. Seni tümüyle içine çeken, dünyasından çıkmak istemediğin o özel kitaba rastladığında ise zaten başka hiçbir şey okumak istemezsin; böyle anlarda tek kitaba sadık kalmak bir kayıp değil, tam tersine bir armağandır. Böyle kitapları önceden sezip onlara hak ettikleri yalnız ilgiyi vermek de bu sistemin bir parçasıdır. Yani sistem bir kural değil, bir esneklik aracıdır: ne zaman çoğaltacağını bildiğin kadar, ne zaman tek bir kitaba teslim olacağını da bilmelisin. Deneye deneye kendi eşiğini bulursun: kimi okur aynı anda beş kitapla mutlu mesut gezinirken, kimi yalnızca ikisini rahatça taşıyabilir ve bunların ikisi de son derece doğaldır.

Bu arada, başladığın her kitabı sonuna kadar bitirmek zorunda olmadığını da kendine sık sık hatırlat. Aynı anda birkaç kitap okumanın en büyük kazançlarından biri, seni gerçekten sürükleyen kitapların doğal olarak öne çıkması, seni sıkanların ise kendiliğinden geride kalmasıdır. Yüz sayfa boyunca seni içine almayan bir kitabı bir kenara bırakmak bir başarısızlık değil, kendi zamanına ve dikkatine sahip çıkmaktır. Hayat kısa, okunacak kitap ise çok; kötü giden bir kitapta inatla direnmek çoğu zaman seni bekleyen harika bir kitabı geciktirmekten başka işe yaramaz. Bir kitabı bırakmak onu sonsuza dek reddetmek de değildir; rafta sabırla bekler ve doğru zaman gelince seni yeniden çağırır. Yarım kalan kitap çoğu zaman kötü kitap değildir; sadece yanlış zamanda, yanlış ruh hâlinde açılmış bir kitaptır ve aylar sonra tam da aradığın kitap olarak geri dönebilir.

“Aynı anda birçok kitap okumak dağınıklık değil, her ruh hâline hazır bir kitabının olması demektir.”

Kendine böyle bir okuma masası kurduğunda, okumanın bir görev listesi değil, günün içine serpiştirilmiş küçük kaçamaklardan oluştuğunu fark edersin. Aynı dönemde okuduğun kitapların birbiriyle beklenmedik biçimde konuşmaya başladığını, birindeki bir fikrin ötekini aydınlattığını görmek ise bu yöntemin en keyifli sürprizidir. Farklı kitapların aynı temaya değindiği anlar, zihninde küçük ışıklar yakar ve okuduklarını çok daha kalıcı kılar. Aynı anda birkaç kitap okuyan başka okurların hangi kitapları yan yana koyduğunu merak ediyorsan, Bookspace bu tür okuma alışkanlıklarını paylaşan, aynı kitapları sevenleri buluşturan bir topluluk sunuyor. Belki de bir sonraki okuma masanı, orada rastladığın bir sohbet ya da bir eşleşme belirleyecek. Önemli olan kuralları harfiyen uygulamak değil, kendi ritmini bulmak; çünkü en iyi okuma sistemi, kâğıt üstünde en düzenli görüneni değil, seni en çok okutandır.