Nasreddin Hoca

Pertev Naili Boratav'ın Nasreddin Hoca adlı çalışması, tanınmış fıkra kahramanını yalnızca güldürücü hikâyelerin toplamı olarak ele almaz. Boratav, Hoca'nın tarihsel kişiliğine ilişkin rivayetleri, farklı yazma ve basma kaynaklardaki anlatıları, yerel varyantları ve zaman içinde oluşan çoklu Nasreddin Hoca tiplerini karşılaştırır. Böylece okurun bildiği nüktelerin arkasındaki uzun sözlü kültür dolaşımı görünür olur.

Çalışmanın önemli yanı, fıkraları tek bir değişmez metne indirgememesidir. Aynı anlatının coğrafyaya, döneme ve anlatıcıya göre dönüşebileceğini gösterirken Hoca'nın kimi zaman bilge, kimi zaman düzen bozucu, kimi zaman da toplumun çelişkilerini açığa çıkaran bir figür oluşunu inceler. Müstehcenlik, din, iktidar ve gündelik ahlak gibi sonradan yumuşatılabilen alanlar da folklor araştırmasının parçası hâline gelir. Kaynak farkları, anlatıların neden değiştiğini anlamanın aracına dönüşür.

Böylece eser, hem kaynak kitabı hem de yöntemli bir halk edebiyatı incelemesidir. Boratav'ın karşılaştırmalı yaklaşımı, “gerçek Hoca” arayışını basit bir biyografi sorusundan çıkarır; bir kültür kahramanının yüzyıllar boyunca nasıl yeniden üretildiğini gösterir. Bu nedenle çalışma, fıkraların içeriği kadar onların aktarılma ve seçilme tarihini de düşündürür.