İlahiname

İki yüzden fazla uzun ve kısa hikâye, İlahiname'de aşk düşüncesinin farklı biçimlerini araştıran manzum bir bütün oluşturur. Feridüddin Attar eseri eğitim amacıyla kaleme alır; ilahî aşkın yanında mecazî ve Yunanî aşkı, fakrı, samimi dindarlığı ve dürüstlüğü anlatıların ortak alanına taşır. Hikâyelerin neredeyse tamamı, anlamı değişse bile aşk ekseninde döner ve soyut kavramları kişiler ile durumlar üzerinden düşünmeye açar.

Attar, mesajını tek bir dinî ya da kültürel kaynağa kapatmaz. Musevilik, Hristiyanlık, Zerdüştlük, Müslümanlık ve tasavvuf geleneğinden yararlanır; büyük padişahların, filozofların ve din adamlarının hayat hikâyelerini de anlatı malzemesine katar. Bu geniş kaynak ağı, dönemin İran'ı ile Doğu toplumlarının yaşayışına ayna tutarken ahlaki soruları farklı örnekler üzerinde sınama imkânı verir. Eczacılık mesleğinden gelen sûfî şairin gözlem alanı, gündelik hayat ile manevi arayışı aynı koleksiyonda buluşturur.

Metnin etkisi kendi dönemini aşar; İlahiname, Mevlânâ'nın Mesnevî'yi yazarken başvurduğu birinci dereceden kaynaklardan biri sayılır. Bazı hikâyelerin sinema ya da tiyatroya uyarlanabilecek canlılıkta oluşu, sekiz yüzyıllık metnin dramatik gücünü de gösterir. Tasavvufî anlatı, klasik Doğu edebiyatı ve aşkın düşünsel katmanlarıyla ilgilenen okurlar için kitap, şiir ile hikâye arasında zengin bir geçiş alanı kurar.