Aristo ve Gazzalî Metafizikleri

Aristo ve Gazzalî Metafizikleri, Doğu/İslam ile Batı düşüncesinin iki temel ismini aynı kavramsal sorular çevresinde karşılaştırır. Süleyman Hayri Bolay, yalnız benzer görüşleri sıralamakla yetinmez; Aristo'nun metafizik kavramlarıyla Gazzalî'nin bu kavramlara verdiği anlamı ve bunlardan çıkardığı ana fikirleri sistemli biçimde yan yana getirir. Karşılaştırmanın asıl değeri, etkilenmenin yanında ayrışma noktalarını da göstermesidir. Kavramların tanımı, dayandıkları ana fikirler ve ulaştıkları sonuçlar ayrı düzeylerde incelenir. Bu katmanlı düzen, yüzeyde benzer görünen iki düşüncenin yöntem ve amaç bakımından nerede ayrıldığını açıklığa kavuşturur. Okur, karşı çıkışların hangi felsefi gerekçeler üzerinde yükseldiğini izleyebilir.

Gazzalî'nin Aristo'dan hangi düşünceleri aldığı, hangilerini kabul etmediği ve nerelerde açıkça karşı çıktığı ayrı ayrı incelenir. Bu yöntem, İslam düşünürünü edilgin bir aktarıcı olarak değil, sorunları kendi sistemi içinde yeniden kuran eleştirel bir filozof olarak değerlendirir. Çalışma aynı zamanda Gazzalî'nin İslam dünyasında düşünceyi durdurduğu yönündeki iddiayı ele alır ve onun problemleri tek tek, düzenli bir yöntemle çözme çabasını bu iddiaya karşı kanıt olarak sunar. Ağır metafizik başlıklar, iki sistemin kavramları üzerinden somut bir karşılaştırma düzenine kavuşur. Bolay'ın kitabı, felsefe tarihi okuruna etki, eleştiri ve özgünlük ilişkilerini aynı anda izleyebileceği bir inceleme çerçevesi sağlar.