Özgürlesen Seyirci

Jacques Rancière, Özgürleşen Seyirci’de tiyatro ve sanat tartışmalarına yerleşmiş seyirci karşıtlığını yeniden ele alır. Seyretmenin edilgenlik, eylemenin ise özgürleşme sayıldığı yaygın kabulü sorgulayan kitap, görme ile yapma arasında kurulan hiyerarşinin nasıl üretildiğini inceler. Rancière’e göre seyirci, önündeki görüntüyü yalnızca alan biri değildir; gördüğünü başka deneyimlerle ilişkilendirir, yorumlar ve kendi düşünsel yolunu kurar. Bu yaklaşım, özgürleşmeyi uzman bir anlatıcının bilgisini bilgisiz kabul edilen kitleye aktarması olarak gören pedagojik modeli de tartışmaya açar.

Kitabın temel dayanağı, zekâların eşitliği fikridir. Öğretmen ile öğrenci, oyuncu ile seyirci ya da etkin olan ile edilgin sayılan kişi arasındaki mesafe, doğal bir eksiklikten çok toplumsal rollerin sonucudur. Rancière bu nedenle seyirciyi sahneye çıkarmayı veya gösteriyi bütünüyle ortadan kaldırmayı tek başına özgürleştirici çözümler olarak sunmaz; asıl mesele, kimin açıklama yaptığına ve kimin yalnızca anlaması beklendiğine ilişkin düzeni değiştirmektir.

Bu düşünce çizgisi, tiyatro kuramını siyaset ve estetik arasındaki daha geniş bir tartışmaya bağlar. Sanatın izleyiciyi önceden belirlenmiş bir sonuca götürmesi gerektiği düşüncesine mesafe alırken yorumlama, çeviri ve ilişki kurma edimlerinin yaratıcı niteliğini öne çıkarır. Kitap, seyirciliği ortadan kaldırılacak bir kusur değil, eşitliğin sınanabileceği etkin bir düşünme alanı olarak konumlandırır.