Okulsuz Toplum

Ivan Illich, Okulsuz Toplum'da öğrenme ile okullaşmanın aynı şey olduğu kabulüne karşı çıkar. Ona göre okul, bilgiyi paketlenmiş bir hizmete dönüştürür; diploma ile yeterliliği, sınıf geçmeyle öğrenmeyi ve kurumsal gözetimle eğitimi birbirine bağlar. Bu düzen yalnızca öğretim yöntemlerinde sorun yaratmaz, insanların ihtiyaçlarını profesyonel kurumlar aracılığıyla tanımlamaya alıştığı daha geniş bir toplumsal bağımlılık üretir. Illich'in eleştirisi eğitimin ortadan kaldırılmasını değil, öğrenme imkânlarının okul tekelinden çıkarılmasını hedefler. İnsanların bilgi ve becerilerini paylaşabileceği ağlar, ortak ilgi taşıyanların birbirini bulması ve kaynaklara serbest erişim gibi önerilerle merkezi müfredatın yerine gönüllü ilişkileri düşünür. Eşitlik sorusunu da okula daha çok bütçe ayırmakla sınırlamaz; aynı kurum içinde bulunmanın farklı toplumsal koşulları kendiliğinden gidermediğini savunur. 1971'de yayımlanan eser, kurum eleştirisinin sertliği nedeniyle tartışmalı olsa da eğitim ile sertifika arasındaki farkı bugün de canlı tutar. Okulsuz Toplum'un düşünsel getirisi, daha fazla okul hedefinden önce kimin neyi, kimden ve hangi özgürlük koşullarında öğrenebildiğini sorgulatmasıdır. Bu temel soru güncelliğini korumayı sürdürür.