Millî Mücadele döneminde Diyarbakır

Diyarbakir, Birinci Dunya Savasi ve Millî Mucadele esnasinda isgale maruz kalmamasina ragmen savastan ciddi anlamda etkilenmistir. Vilayetin, I. Dunya Savasi sirasinda onemli bir tehcir guzergâhi olmasi, disipline gelmeyen asiretlerin taskinliklari ve Kafkas Cephesi'ndeki yenilgiler nedeniyle binlerce Musluman multecinin sehre akin etmesi ciddi magduriyetler olusturmustur. Ingilizler, Mondros Mutarekesi'nden sonra Suriye ve Irak'in yani sira isgal bolgesine Guneydogu Anadolu vilayetlerini de katmayi hedeflemistir. Bu arada Ingilizlerden sonra Antep, Urfa ve Maras'i isgal eden Fransizlar da Diyarbakir'i isgal girisiminde bulunmus ve bu amacla Ermenilerden istifade etmeye calismistir. Diyarbakir'i isgal bolgesine katamayan Ingilizler, bolgedeki asiretleri ve Kurt Teâli Cemiyeti mensuplarini kendi politikalari dogrultusunda yonlendirmistir. Bu amacla surekli olarak Kurtleri, Osmanli Devleti ve Turkler aleyhinde yonlendirmeye calismistir. Boylece halk arasinda yerlestirecekleri olumsuz dusuncelerle halkin devlete olan aidiyet bagini kirarak ve Kurtculuk cereyanini kamcilayarak kendi himayesi altinda bir Kurt devleti kurmayi amaclamistir. Ancak Diyarbakir merkezli 13. Kolordu Kumandanligi'nin zamaninda gerekli tedbirleri almasi ve Diyarbakir ahalisinin onurlu durusu uzerine Ingilizler ve Fransizlar amacina ulasamamistir. Mondros Mutarekesi sonrasinda vilayetin muhtemel bir Ingiliz ve Fransiz isgaline karsi Diyarbakir ahalisi, 13. Kolordu Kumandanligi'nin yaninda yer almis ve Millî Mucadele lehinde orgutlenmistir. Basta din adamlarinin tesvîk ve samimiyeti ile olusan bu irâde, bir yandan halki isgallere karsi dinamik tutarken diger taraftan bolgede Ermeniler ve ayrilikci Kurtler lehine olusturulmak istenen planlari suya dusurmustur. Diyarbakir halki, buyuk cogunlugu itibari ile Millî Mucadele safinda yer almis ve tum bolge halki gibi "yuzyillardan beri Osmanli olduklarini" belirterek emperyalist devletlerin taleplerine hayat hakki tanimamistir. (Tanitim Bulteninden)