Madde 22

Joseph Heller’ın Madde 22 romanı, II. Dünya Savaşı sırasında İtalya’da Amerikan bombardıman birliğinde görev yapan Yossarian’ın hayatta kalma çabasını askerî bürokrasinin kendi üzerine kapanan mantığıyla karşı karşıya getirir. Uçuş görevlerinin sayısı sürekli artırılırken Yossarian, kendisini hiç tanımayan insanların onu öldürmek istediği bir savaş düzeninde aklını ve bedenini korumaya çalışır. Ancak görevlerden çekilmek için yapacağı her başvuru, romanın adını veren kurala takılır: Tehlikeli uçuşları gönüllü sürdürmek delilik sayılabilir; kaçınmak için resmî talepte bulunmaksa kişinin aklı başında olduğunu kanıtlar ve yeniden uçmasını zorunlu kılar.

Heller, bu çıkmazı tek bir askerin korkusunun ötesine taşıyarak emirlerin, formların ve kariyer hesaplarının insan hayatından daha önemli hâle geldiği kurumlara yöneltilmiş kara mizahlı bir eleştiri kurar. Yossarian’ın öfkesi, komutanların görev kotasını durmadan yükselten kararlarıyla büyürken savaşın kahramanlık anlatısı yerini mantıksızlığın gündelikleşmesine bırakır. Mizah, gerilimi hafifletmekten çok bürokrasinin çelişkilerini açığa çıkarmaya yarar.

Savaş deneyiminden ilham alan anlatı, bireyin kurum karşısındaki sıkışmışlığını ve “akıllılık” ölçüsünün iktidar tarafından nasıl tersine çevrilebildiğini araştırır. Askerî düzenin absürt işleyişi, Yossarian’ın yaşama isteğini bencillik sayan kabulleri sorgulatır. Bir görevin resmî kurallara uygun görünmesiyle ahlaken savunulabilir olması arasındaki fark, romanın kara mizahını kalıcı bir savaş ve bürokrasi eleştirisine dönüştürür.