Ali Şeriati'nin Bilinç ve Eşekleştirme kitabı, insan zihnini edilgenleştiren yöntemleri iki temel başlık altında inceler. Şeriati, doğrudan eşekleştirmeyi zihinleri cehalete zorlayan, onları sapmaya ve taşkınlığa sürükleyen bir yöntem olarak tanımlar. Bu yöntemde düşünme yetisi doğrudan hedef alınır; kişinin bilgiden, sorgulamadan ve bilinçli tutumdan uzaklaşması amaçlanır. Açık baskı, zihnin kendi ölçülerini kurma imkânını ortadan kaldırarak bilinçli tercihin yerini dayatmaya bırakır.
Dolaylı eşekleştirme ise daha örtük bir mekanizmayla çalışır. Zihinler büyük, acil ve hayati haklardan koparılır; dikkat küçük, önemsiz ya da ertelenebilir haklara yöneltilir. Bu ikinci yöntemin ayırt edici yanı, önemsiz konuları süsleyip cazip hâle getirerek asıl meselelerin görünürlüğünü azaltmasıdır. İnsan bir şeylerle meşgul görünürken, yaşamını belirleyen temel hak ve sorunlardan uzaklaşabilir. Dikkatin yönü değiştiğinde temel haklar kaybolmaz; fakat onları savunacak öncelik duygusu zayıflar. Şeriati'nin sınıflandırması, açık cehalet üretimi ile öncelikleri saptırma arasındaki görünüş farkına rağmen her iki yolun da insanı yaşamsal meselelerden uzaklaştırdığına dikkat çeker.
Şeriati'nin yaptığı ayrım, baskının yalnız açık zorlamayla işlemediğini gösteren kavramsal bir uyarıdır. Cehalete sürüklemek ile dikkati dağıtmak farklı yollar izlese de ikisi de bilinci asli sorumluluklarından ayırır. Bilinç ve Eşekleştirme, okuru hangi meselelerin gerçekten acil ve hayati olduğunu yeniden düşünmeye çağıran, zihinsel yönlendirme biçimlerine karşı eleştirel farkındalık geliştirmeyi amaçlayan kısa bir düşünce metnidir.
