Ahlak Mektupları

Sanıyoruz ki ölüm önümüzdedir ; oysa ölümün büyük bir kısmı şimdiden geçip gitmiştir.Hayatımızın geriye kalan kısmını ölüm eline geçirmiş. O halde bana yazdığın gibi davran Lucilius'um. sarıl bütün saatlerine. Bugününe el koyarsan daha az bağlı kalacaksın yarına.

“Her kim sahip olduklarını görmezden gelirse, dünyanın efendisi olsa da, mutsuzdur.” (9.20)

"Seni hırpalayan kötülüklerden kaçınmak istiyorsan başka yerde değil, başka biri olmalısın."

"Sana dilediğim şey, kendine özgürce sahip olman, avare düşüncelerle çırpınan ruhunun sonunda oturup durulması, kesin bir biçim alması."

Seneca’ya göre “insan nasıl bir ruh taşıyorsa, tanrısını da ruhsal olarak kendisine benzetir.” (Bkz. Ahlaki Mektuplar). Ona göre tanrı kavrayışımız, iç dünyamızın yansımasıdır; zira insan, kendi ahlaki olgunluğu ve zihinsel berraklığı ölçüsünde bir tanrı tasavvur eder. Bu bağlamda, her toplum inandığı tanrının niteliklerini sade ahlaki olarak değil, aynı zamanda kendi kültürel ve tarihsel dokusuna göre biçimlendirir. Dolayısıyla, her iki toplum da aynı “Allah”a inandığını söylese de, bu inancın tezahürü farklı olabilir: Ortadoğu’daki Müslümanların Allah anlayışı tarihsel koşulların, otoriter geleneklerin ve çetin yaşam şartlarının etkisiyle daha sert, katı ve cezalandırıcı bir nitelik taşırken; Anadolu coğrafyasındaki Müslümanların Allah algısı, tasavvufi mirasın ve toplumsal yumuşaklığın etkisiyle daha şefkatli, hoşgörülü ve bağışlayıcı bir karakter kazanmıştır. Böylece Seneca’nın sözünü ettiği ilke, tarihsel ve kültürel bağlamda da doğrulanır: insanın tanrısı, onun ruhunun aynasıdır.

Vaktinden önce mutsuz olma! Basında dolandığın sanıp korktuğun felaketler belki hiç gelmeyecek basına ; hiç olmazsa simdiye değin gelmedi. 0 halde kimi korkularımız bize gerektiğinden çok ac veriyor, kimisi de hiç gerekmediği halde. Acımızı ya büyütüyoruz ya vaktinden önce acı çekiyoruz ya da acıyı kendimiz yaratıyoruz

“Yurdu uğruna savaşmak gerektiğini bilecektir sıradan insan ama, korku yüzünden cayacaktır. Dostları uğrunda kana tere bulanması, büyük zorluklara katlanması gerektiğini bilecek ama, zevkler alıkoyacaktır onu. Evli olduğu halde bi’ sevgili edinmenin, karısına yapılacak en büyük hakaret olduğunu bilecek fakat, şehvet onu ters yola atacaktır. O halde, bi’ insanda kurallara karşı çıkan engelleri ortadan kaldırmadıkça, ona kural koymanın hiçbir yararı yoktur.” 94. mektubundan alıntıladığım bu bölüm, Stoacı eğitim anlayışının ilk önce karakter eğitimi ile başlaması gerektiği yönündeki varsayıma dair güzel bi’ örnektir. Seneca’ya göre, en eğitimsiz insandan en eğitimli insana kadar herkes, doğruyla yanlışın ne olduğunu bilir. Ama insanda doğru bildiği şeyleri uygulamasına engel olan kusurlar ortadan kaldırılmadan, doğru olanı yapması beklenemez. Günümüz modern eğitim kurumlarının, karakter gelişimini es geçip sadece bilgi vermeye odaklı yaklaşımına güzel bi’ eleştiri niteliğindedir…

“Özgürlük nedir?” diye soruyorsun: Özgürlük ne insanlardan ne de tanrılardan korkmak; ne utanç verici ne aşırı bir şey istemektir! Kendi üstünde büyük bir egemenlik kurmaktır özgürlük. Kendi kendinin olmak paha biçilmez bir zenginliktir.

“Zihin, yanılgıya düşüp körleşmişse hiçbir öğüt yararlı olmaz. “

Sevgili Lucilius, Evet, öyle yap, kendin için kazan kendini. Şimdiye değin senden zorla alınan ya da çalınan ya da boşuna akıp giden zamanına sarıl, iyi kullan onu. Durum emin ol, sana yazdığım gibi: kimi zamanımız bizden zorla kapılıyor, kimisi sinsice çalınıyor, kimisi de boşuna akıp gidiyor. Umursamadığımız için uğradığımız kayıp da, en yüz kızartıcı olanı. Seneca