Okurken Not Almanın 7 Etkili Yolu

Bir kitabı okurken her şeyi kavradığını, bu kadar etkileyici cümleleri asla unutmayacağını hissedersin; ama aradan birkaç ay geçtiğinde geriye çoğu zaman yalnızca bulanık bir izlenim, bir iki sahne ve adını koyamadığın genel bir duygu kalır. Kitabın seni asıl sarsan cümleleri, o gece uykunu kaçıran parlak fikirler sessizce buharlaşıp gider ve geriye yalnızca okudum diyebilmenin boş gururu kalır. Okurken not almak tam da bu sızıntıyı önlemek için vardır; metni edilgen bir tüketici gibi içmek yerine onunla konuşmaya, yer yer ona itiraz etmeye ve söylediklerini kendi cümlelerinle yeniden kurmaya başlarsın. Bu küçük eylem, okumayı içeri giren ama çıkışı olmayan bir tünel olmaktan çıkarıp iki yönlü, canlı bir alışverişe dönüştürür. Okumak bilgiyi içeri almaksa, not almak onu çiğneyip sindirmek ve kendine mal etmektir. Kısacası not almak, hafızana değil, düşünme biçimine yaptığın kalıcı bir yatırımdır. Üstelik bu yatırım için pahalı hiçbir şeye değil, yalnızca bir kaleme ve biraz da meraka ihtiyacın var.

Not almayı okuldan kalma soğuk bir ödev, keyfi kaçıran bir zorunluluk gibi hatırlıyorsan, onu baştan tanımlamanın tam zamanı. İyi bir okuma notu, bir öğretmene teslim edilecek düzgün ve derli toplu bir çıktı değildir; kâğıt üzerinde düşünmenin, aklının kitapla kurduğu o dağınık ama canlı sohbetin izidir. Yamuk, kişisel, yer yer başkasının anlamayacağı kadar özel ve tamamen sana ait olabilir; kimseye göstermek zorunda değilsin. Notların güzel ya da düzenli görünmesi değil, sana ait olması ve seni gerçekten düşündürmesi önemlidir. Aşağıdaki yedi yöntem farklı okur tiplerine ve farklı türden kitaplara göre kurgulandı, bu yüzden hepsini birden benimsemek zorunda değilsin. Bir roman için hafif bir yöntem, yoğun bir felsefe kitabı için daha sistemli bir başkası işine yarayabilir; sana en doğal geleni seç, gerisini gönül rahatlığıyla unut, çünkü denemeden hangisinin sana uyacağını asla bilemezsin.

Neden Kalem Elde Okumalısın

Öğrenme araştırmalarında sık sık karşımıza çıkan sağlam bir olgu var; psikologlar buna üretim etkisi der: Bir bilgiyi kendi zihinsel çabanla yeniden üretmek, onu yalnızca pasifçe okuyup geçmekten çok daha kalıcı kılar. Bir cümleyi kendi kelimelerinle yeniden yazdığında, bir fikri iki satırda özetlediğinde ya da kenara meydan okuyan bir soru düştüğünde, beynin o bilgiyle gerçek bir alışveriş kurmak, onu evirip çevirmek zorunda kalır. Pasif okuma bilgiyi gözünün önünden bir nehir gibi akıtıp geçirir ve geriye pek az şey bırakır; not almaksa o nehri bir an durdurup taşını toprağını eline almanı, hatta biraz da ıslanmanı sağlar. İşte bu yüzden en iyi okurlar çoğu zaman en çok karalama yapan, kenara en çok laf yetiştiren, kitapla âdeta tartışan okurlardır. Amaç kitabın sayfalarını kirletmek ya da akademik görünmek değil, onu gerçekten kendine mal etmek, yazarın düşüncelerini seninkilerle harmanlamaktır. Sessizce okunan kitap unutulur, tartışılan kitap ise kalıcı olur. Bu yüzden altını çizmek bile başlı başına küçük bir düşünme eylemidir; kalemi her kaldırışında beynin, bu cümle gerçekten önemli mi diye bir an durup karar vermek zorunda kalır.

Denemeye Değer Yedi Yöntem

Aşağıdaki yöntemlerin bir kısmı doğrudan kitabın kendisiyle, bir kısmı ayrı bir defterle, bir kısmı da dijital bir uygulamayla daha iyi çalışır. Roman okurken hafif bir dokunuş, yoğun bir deneme ya da felsefe kitabı okurken daha titiz bir sistem işine yarayabilir; kitabın türü çoğu zaman hangi yöntemin uygun olduğunu kendiliğinden söyler. Önemli olan kitaplarda anlatılan türden kusursuz, gösterişli bir sistem kurmak değil, aylarca hiç zorlanmadan sürdürebileceğin kadar basit, hatta biraz tembel bir alışkanlık bulmaktır. Unutma: Bir hafta sonra terk edilen kusursuz sistem, aylarca sürdürülen kusurlu bir sistemden her zaman daha kötüdür. Şimdi denemeye değer yedi yola daha yakından bakalım.

• Marjinalya: Kitabın kenarlarına doğrudan yaz; katıldığın yere kısa bir işaret, itiraz ettiğin yere sinirli bir ünlem, aklına gelen bağlantıyı tek bir kelimeyle düş. En hızlı ve en az çaba isteyen yöntemdir, tam da bu yüzden en çok sürdürülenidir.
• Alıntı defteri: Seni durduran, birkaç kez okuduğun cümleleri ayrı bir deftere el yazınla kopyala; yıllar içinde bu defter, tümüyle senin süzgecinden geçmiş, sana ait kişisel bir bilgelik derlemesine dönüşür.
• Cornell yöntemi: Sayfayı ikiye böl; geniş sağ sütuna notları, dar sol sütuna anahtar kelimeleri ve soruları yaz, en alta da birkaç cümlelik bir özet ekle. Özellikle ders niteliğindeki kitaplar için idealdir.
• Zettelkasten: Her fikri tek bir küçük karta ya da nota indir, mutlaka kendi cümlelerinle yaz ve ilgili başka notlarla açıkça birbirine bağla; böylece notların zamanla dağınık bir yığın değil, canlı bir ağ olur.
• Aşamalı özetleme: Önce dikkat çeken yerleri işaretle, ikinci bir turda bunların içinden yalnızca en önemlilerini seçip vurgula; böylece gürültüyü eleyip özü damıtır, gereksiz her şeyi geride bırakırsın.
• Feynman tekniği: Bir bölümü bitirince öğrendiğini, karşında meraklı bir çocuk varmış gibi olabildiğince sade cümlelerle anlatmayı dene; tam olarak tıkandığın, kelime bulamadığın yer, aslında henüz anlamadığın yerdir.
• Soru günlüğü: Okurken aklına takılan soruları kenara yaz; kitap bittiğinde dönüp bu soruları yanıtlamaya çalışmak, metni gerçekten ne kadar kavradığını acımasız bir dürüstlükle önüne serer.

Fiziksel İzler: Kenar Notları ve Alıntı Defteri

Birçok okur kitaba kalem değdirmeyi neredeyse bir saygısızlık, hatta bir günah gibi görür; oysa marjinalya, yani kenara not düşme geleneği yüzyıllardır entelektüel hayatın tam kalbinde durur. Şair Samuel Taylor Coleridge'in kitap kenarlarına düştüğü notlar öylesine zengin ve keskindi ki dostları ondan kitap ödünç almak için âdeta sıraya girerdi; onun okuduğu bir kitap neredeyse iki kitap değerindeydi. Matematikçi Pierre de Fermat ise bugün onun adıyla anılan en ünlü teoremini, bir kitabın kenarına iliştirdiği ve kanıtı için yer kalmadığından yakındığı kısacık bir notla tarihe kazımıştır. Senin kenar notların bu kadar ünlü olmayacak belki ama yıllar sonra o kitabı yeniden açtığında, geçmişteki hâlinin düşüncelerini, itirazlarını ve heyecanını kenarda bulmak paha biçilmez bir histir; âdeta eski kendinle sessiz bir sohbete oturursun. Kurşun kalemle yazarsan istediğinde silebilir, kitabı da yormazsın. Bu yüzden hiç değilse ucuz baskılara ve sana ait olan kitaplara çekinmeden, cömertçe yaz; kitap kirlendikçe değil, konuşuldukça değer kazanır.

Kenar notlarının bir adım ötesi, sevdiğin cümleleri topladığın ayrı bir alıntı defteridir; Batı geleneğinde buna commonplace book denir ve kökeni antik çağa dek uzanır. Filozof Marcus Aurelius'un bugün Kendime Düşünceler adıyla okuduğumuz kitabı, aslında yayımlanmak için değil, yalnızca kendine hatırlatmak, kendini terbiye etmek için tuttuğu kişisel notlardan oluşur; yani insanlık tarihinin en sevilen kitaplarından biri, özünde bir düşünce ve alıntı defteridir. Düşünür John Locke ise bu defterleri nasıl düzenleyeceğine, alıntıları hangi başlıklar altında dizeceğine dair özel bir yöntem yazacak kadar bu işi ciddiye almıştı. Sen de okurken seni durduran, içinden birkaç kez geçirdiğin cümleleri el yazınla bu deftere geçir; yıllar içinde bu sayfalar, tümüyle senin zevkinden ve dikkatinden süzülmüş kişisel bir hazineye dönüşür. Bir cümleyi elle, harf harf kopyalamak, onu yalnızca vurgulamaktan ya da fotoğrafını çekmekten çok daha derin bir iz bırakır; çünkü el, aklın gerçekten yavaşlamasını ve o cümlede oyalanmasını sağlar. Bilgisayarda saniyede kopyalanan bir alıntı zihinden de o hızla geçip gider; elle yazılan bir cümle ise yazıldığı süre boyunca sana eşlik eder ve çoğu zaman gerçekten aklında kalır.

Fikirleri Birbirine Bağla

Notların gerçek gücü tek tek toplandıklarında değil, birbirine bağlandıklarında ortaya çıkar; dağınık bir yığın not, ne kadar kabarık olursa olsun tozlanan ölü bir arşivden ibarettir. Alman sosyolog Niklas Luhmann, Zettelkasten yani fiş kutusu adını verdiği sistemle on yıllar boyunca doksan bine yakın küçük not biriktirdi ve bu notları ustaca birbirine bağlayarak olağanüstü bir üretkenlikle onlarca kitap ile yüzlerce makale yazdı; kendisi en verimli çalışma arkadaşının bu kutu olduğunu söylerdi. Yöntemin özü şaşırtıcı derecede basittir: Her not tek bir fikir içerir, mutlaka kendi cümlelerinle yazılır ve ilgili başka notlara açıkça bağlanır. Böylece notların, sen büyüttükçe kendi kendine de büyüyen, ona bir soru sorduğunda beklenmedik cevaplar verebilen canlı bir düşünce ağına dönüşür. Tek tek tuğlaları gelişigüzel biriktirmek yerine, farkında bile olmadan yavaş yavaş bir bina inşa etmiş olursun; çünkü fikirler ancak başka fikirlere değdiğinde kıvılcım çıkarır.

Bütün bunları ille de karmaşık, öğrenmesi haftalar süren pahalı bir dijital uygulamayla yapman gerekmez; bir deste karton fiş, ucuz bir defter ya da telefonundaki sade bir not uygulaması da aynı işi fazlasıyla görür. Kâğıt mı yoksa dijital mi sorusunun herkese uyan evrensel bir doğru cevabı yok; asıl belirleyici olan tek soru, hangisini gerçekten sürdürebileceğin. Ekranda pırıl pırıl parıldayan ama ilk heyecan geçtikten bir hafta sonra bir daha hiç açmadığın kusursuz bir sistem yerine, kahve lekeli, sayfaları kıvrılmış ama her akşam elinin altında olan bir defter her zaman daha değerlidir. Notlarını ara sıra dönüp yeniden okumayı, karıştırmayı da sakın unutma; çünkü hiç geri dönülmeyen bir not, aslında hiç alınmamış bir nottan pek farklı değildir. Not almak bir biriktirme değil, sürekli sürdürülen bir konuşmadır; ve konuşmalar ancak dönüp bakıldığında, üzerine yeni şeyler eklendiğinde anlam ve derinlik kazanır.

“En iyi notlar bilgiyi saklamak için değil, onu kendi cümlelerinle yeniden yaratmak için alınır.”

Not almanın belki de en güzel yanı, en özel, en kişisel düşünceni bile bir başkasıyla paylaşılabilir hâle getirmesidir. Bir kitapta günlerce aklından çıkmayan, altını titizlikle çizdiğin bir cümlenin altını, hiç tanımadığın birinin de tam olarak aynı heyecanla çizdiğini görmek, o cümleyi ve o kitabı bir anda iki kat daha canlı kılar; kendini anlaşılmış hissedersin. Bookspace'te sevdiğin alıntıları ve notlarını paylaşabilir, aynı kitabı okuyan başkalarının hangi satırda durakladığını, neyin altını çizdiğini görebilir ve bir romanın seni en derinden vuran cümlesi üzerine saatlerce konuşabilirsin. Böylece kitabın kenarına yalnız başına, belki gecenin bir yarısı düştüğün o sessiz not, bir sohbetin, bir tartışmanın, hatta yeni bir dostluğun başlangıcına dönüşür. Ne de olsa en iyi okumalar, çoğu zaman sonradan en çok konuşulan, en çok paylaşılan okumalardır; çünkü düşünce, paylaşıldıkça çoğalan tuhaf bir hazinedir. Kendi başına tuttuğun notlar seni daha iyi bir okur yapar; başkalarıyla paylaştığın notlar ise seni daha iyi bir okur topluluğunun parçası hâline getirir.