Gerçekçi Bir Okuma Hedefi Nasıl Konur?

Her yılın ocak ayında dünyanın dört bir yanında milyonlarca insan içten içe aynı sözü verir: Bu yıl daha çok okuyacağım. Ne var ki mart gelmeden bu söz çoğu zaman sessizce buharlaşır; geriye yalnızca hafif bir suçluluk, bir de başucunda ilk elli sayfasında takılıp kalmış, gitgide tozlanan bir kitap kalır. Bu yılbaşı kararlarının kaderi neredeyse hep aynıdır ve bunun asıl nedeni irade eksikliği değildir. Sorun okuma isteğinin ya da kitap sevgisinin yokluğu da değildir; asıl sorun, hedefin en baştan yanlış kurulmuş, yanlış temeller üzerine oturtulmuş olmasıdır. Gerçekçi bir okuma hedefi, seni ocak ayında bir anlığına heyecanlandıran sonra çöken parlak bir hedef değil; temmuzun yorgun, sıcak bir akşamında bile seni usulca kitaba döndüren mütevazı ama dayanıklı hedeftir. Bu yazıda tam olarak böyle bir hedefi, çökmeyecek şekilde nasıl kuracağını konuşacağız; çünkü doğru kurulmuş küçük bir hedef, yanlış kurulmuş büyük bir hedeften her zaman daha güçlüdür.

İyi bir hedefin sırrı ne kadar iddialı, ne kadar etkileyici olduğunda değil, tam tersine ne kadar sürdürülebilir olduğunda saklıdır. Kulağa muhteşem gelen büyük, yuvarlak rakamlar, ilk ciddi aksama anında bir kâğıt kule gibi çöker ve çoğu zaman seni başladığın yerden bile daha geriye, daha isteksiz ve daha inançsız bir yere atar. Çünkü bir kez umutsuzca geri kaldığını hissettiğinde, o dev hedef seni motive etmeyi bırakır ve yargılamaya, hatta azarlamaya başlar. Motive eden bir hedefle insanı çökerten bir hedef arasındaki fark çoğu zaman yalnızca birkaç rakamdır. Bu yazıda hedefi bir yılbaşı heyecanı, geçici bir motivasyon patlaması olmaktan çıkarıp; kötü, yorgun ve isteksiz günlerde bile sessizce ayakta kalan sakin, dayanıklı bir sisteme nasıl dönüştüreceğini adım adım göreceğiz. Çünkü nihayetinde amaç, tükenen irade gücüne değil, iyi ve şefkatli bir tasarıma yaslanmaktır.

Neden Büyük Hedefler Çöker

Bu yıl yüz kitap okuyacağım türünden hedefler genellikle iki ayrı ama birbirini besleyen nedenle çöker. Birincisi, fena hâlde belirsizdirler: Yüz kitap koca bir yıla yayıldığında bugünün akşamında tam olarak ne yapman gerektiğini söylemez, yani seni bugün, şu an harekete geçirecek somut hiçbir çağrısı yoktur; hep yarın başlanabilecek bir şeye benzer. İkincisi ise bu hedefler acımasız bir ya hep ya hiç mantığıyla işler; birkaç hafta geride kaldığında hedef aniden ulaşılmaz görünmeye başlar, sen de kısmen başarmak yerine bütünüyle vazgeçmeyi, tabloyu tümden silmeyi seçersin. Büyük ve uzaktaki hedefler bizi çoğu zaman harekete geçirmek yerine felç eder, çünkü şu an bulunduğumuz nokta ile o parlak varış çizgisi arasındaki uçurum gözümüzü korkutur ve daha ilk adımı bile atmadan bizi yorgun düşürür. Oysa gerçekten işe yarayan hedefler büyük ve gösterişli değil; küçük, somut ve tam da bugüne dokunan hedeflerdir. İyi bir hedef seni yarına değil, bu akşama çağırır. Kendine sorman gereken soru bu yıl kaç kitap değil, bu akşam kaç sayfa olmalı; çünkü yıllar ancak tek tek akşamlardan kurulur.

Sonucu Değil, Süreci Hedefle

Buradaki en güçlü zihinsel geçiş, bir sonuç hedefinden bir süreç hedefine geçmektir ve bu tek ayrım çoğu zaman her şeyi değiştirir. Yılda elli kitap bir sonuç hedefidir ve onu doğrudan kontrol edemezsin; bir kitabı bugün oturup ne kadar hızlı okuyacağın kısmen kitaba, kısmen o günkü hâline, kısmen de şansa kalmıştır. Oysa günde yirmi dakika ya da on sayfa okumak bir süreç hedefidir ve tümüyle, yüzde yüz senin elindedir; onu yapıp yapmamaya her akşam bizzat sen karar verirsin. Süreci sadık bir şekilde, gösterişsizce tekrarladığında sonuç arka planda kendiliğinden birikir; kitaplar sen sayısını hiç tutmasan bile üst üste yığılmaya başlar. Kitap sayısını tümüyle bir kenara bırakıp her akşam yatmadan yalnızca on sayfa okumak gibi küçük, somut ve bugüne ait bir söze odaklandığında, hedef bir baskı ve borç olmaktan çıkıp neredeyse rahatlatıcı, huzur veren bir ritme dönüşür. Sonucu bir süre unut, sürece âşık ol; gerisi zaten kendiliğinden gelir.

Yazar James Clear'ın çok okunan Atomik Alışkanlıklar kitabında altını kalınca çizdiği bir fikir tam da burada isabet eder: Kalıcı ve gerçek değişim, ulaşmak istediğin sonuçtan değil, olmak istediğin kişiden başlar. Yani asıl amacın yıl sonunda belli bir sayıda kitabı bitirmiş olmak değil, kendini yavaş yavaş ve içtenlikle okuyan biri olarak görmeye başlamak olsun. Her akşam okuduğun o mütevazı on sayfa, aslında ben okuyan biriyim cümlesini kendi kendine kanıtladığın küçük bir oy, sessiz bir beyandır. Küçük ama düzenli olarak tekrarlanan bu galibiyetler zamanla birikir ve kişiliğinin ayrılmaz bir parçası hâline gelir; artık okumak yaptığın geçici bir şey değil, olduğun kişinin bir özelliğidir. O eşiği bir kez geçtikten sonra okumak yorucu bir irade savaşı olmaktan büsbütün çıkar, çünkü artık kitaba uzanmamak, kendi kimliğine ters düşmek okumaktan daha zor, daha huzursuz edici gelmeye başlar. İnsan çoğu zaman kim olduğunu düşünüyorsa öyle davranır; önce okur olduğuna inan, davranış onu kendiliğinden izleyecektir. Kimliğe dayalı bu tür küçük hedefler, motivasyonun tükendiği günlerde bile ayakta kalır, çünkü artık bir listeyi değil, kendine dair bir inancı besliyorsundur.

Alışkanlığı Bir Çıpaya Bağla

Yepyeni bir alışkanlığı boşluğa, hiçbir dayanağı olmadan sıfırdan hayatına sokmak gerçekten çok zordur; ama onu zaten sağlam biçimde yerleşmiş, her gün otomatik olarak yaptığın bir alışkanlığın hemen üzerine kurmak şaşırtıcı derecede kolaydır. Davranış bilimciler buna alışkanlık istifleme der ve şöyle işler: Akşam çayımı demledikten hemen sonra on sayfa okurum, ya da yatağa girer girmez telefonuma değil, başucumdaki kitaba uzanırım. Var olan sağlam alışkanlık, yeni ve kırılgan olanı için hem bir hatırlatıcı hem de sağlam bir çıpa görevi görür. James Clear'ın iki dakika kuralı da işini bir kat daha kolaylaştırır: Hedefini o kadar gülünç, o kadar küçük tut ki başlamamak saçma görünsün. Çoğu zaman sadece bir sayfa oku demek yeterlidir, çünkü asıl zor olan devam etmek değil, kitabı ilk kez ele alıp açmak, o ilk hareketi yapmaktır; bir kez başladığında neredeyse her zaman o bir sayfadan çok daha fazlasını okursun. Küçük ve utangaç başlangıç, uzun ve doyurucu okuma seanslarının gizli kapısıdır; sen kapıyı arala yeter, gerisi kendi gelir. İki dakikada bir sayfa okumayı başaran biri, aslında işin en zor kısmını, yani o başlama eşiğini çoktan aşmış demektir.

• Hedefini bir sonuç değil, bir süreç olarak yaz: elli kitap değil, günde yirmi dakika ya da on sayfa. Yalnızca doğrudan kontrol edebildiğin, her akşam bizzat karar verebileceğin şeye söz ver.
• Okumayı sıfırdan kurmaya çalışma; onu zaten yaptığın sağlam bir ana yasla. Sabah kahvesi, akşam çayı ya da yatma saati gibi her gün mutlaka tekrarladığın bir ritüelin hemen arkasına ekle, böylece hatırlaman bile gerekmez.
• Başlangıç eşiğini gülünç derecede alçalt; en kötü, en yorgun ve en isteksiz günlerde bile hedefin yalnızca tek bir sayfa olsun. Amaç çok okumak değil, günlük zinciri hiçbir koşulda tamamen kırmamaktır.
• İlerlemeni gözle görülür kıl: bitirdiğin kitapları, okuduğun günleri ya da sayfaları işaretleyeceğin basit bir takvim veya liste tut. Çünkü uzayan bir zinciri gözünle görmek, onu kırmamak için içinde tatlı bir inat uyandırır.
• Üç ayda bir durup hedefini dürüstçe gözden geçir; sana fazla kolay geliyorsa hafifçe yükselt, sürekli aksatıyorsan hiç utanmadan aşağı çek. Tutulan mütevazı bir hedef, tutulmayan görkemli bir hedeften her zaman daha iyidir.

Ölç, Ama Kendine Karşı Nazik Ol

İlerlemeni takip etmek başlı başına güçlü bir motivasyon kaynağıdır; günden güne uzayan bir zinciri, dolan bir takvimi gözünle görmek, onu kırmamak için içinde tatlı ve inatçı bir istek uyandırır. Ama bu takibin bir kutlama ve teşvik aracı olması gerekir, asla bir kırbaç değil. Bir günü kaçırdığında kendini acımasızca yargılamak ve o tek kaçırmayı bahane edip tüm hedefi çöpe atmak yerine, sadece ertesi gün hiçbir şey olmamış gibi kaldığın yerden sakince devam et. Buradaki altın kural sözde basit ama etkisi çok büyüktür: Asla iki kez üst üste aksatma. Bir günün boş geçmesi masum, herkesin başına gelen bir kazadır; ama iki günün üst üste boş geçmesi, istemediğin yeni bir alışkanlığın sinsi başlangıcıdır. Tökezlemek tümüyle normaldir ve kaçınılmazdır; önemli olan hiç tökezlememek değil, tökezledikten sonra ne kadar hızlı ayağa kalkıp geri döndüğündür. Bir alışkanlığı öldüren şey tek bir kaçırılan gün değil, o günün ardından gelen umutsuzluktur.

Yeni bir okuma alışkanlığının en kırılgan olduğu ilk haftalarında kendine bilerek ve planlı bir şekilde kolay galibiyetler hazırla. Bu, seni sayfa çevirmeye âdeta zorlayan, gece yarısı sadece bir bölüm daha, sonra bir tane daha dedirten türden kitaplarla başlamak demektir. Sürükleyici bir polisiye, nefes kesen bir gerilim ya da temposu yüksek bir macera romanı, uzun süredir kullanılmadığı için körelmiş okuma kasını yeniden çalıştırmak ve en önemlisi kendine hâlâ okuyabildiğini kanıtlamak için mükemmeldir. İlk kitabın illa Dostoyevski olmak zorunda değil; onu daha sonrası için, kasların güçlendiği güne saklayabilirsin. Bir kez bir kitabı soluk soluğa, geç saatlere kadar okuyup bitirmenin verdiği o tatlı ivmeyi ve gururu yakaladığında, daha ağır, daha yavaş ve daha zorlu kitaplara geçmek inanılmaz derecede kolaylaşır. Şunu hiç unutma: Momentum, motivasyondan çok daha güvenilir ve sadık bir dosttur; motivasyon havaya ve keyfe göre gelip gider, momentum ise sen istemesen bile seni sırtlar ve taşır.

“İyi bir hedef seni etkilemek için değil, kötü bir günde bile seni okumaya döndürmek için vardır.”

Hedefe giden bu yolu tek başına, kimseye tek kelime etmeden yürümek zorunda değilsin; üstelik verdiğin bir sözü başkalarıyla paylaştığında onu tutma ihtimalin belirgin biçimde artar. Bookspace'te okuma hedefini görünür kılabilir, aynı dönemde seninkine benzer hedefler koymuş okurlarla karşılaşabilir ve birbirinizin ilerleyişinden hem ilham hem de nazik, zorlamayan bir sorumluluk duygusu alabilirsin. Bir kitabı bitirdiğinde bunu paylaşacak, üzerine iki çift laf edecek, seninle birlikte sevinecek birilerinin olması, hedefi ruhsuz ve soğuk bir rakam olmaktan çıkarıp paylaşılan, sıcak ve keyifli bir yolculuğa dönüştürür. Aynı kitabı okuyan biriyle ilerlemeni usulca karşılaştırmak, tek başına donuk bir çeteleye bakmaktan çok daha canlı ve teşvik edicidir. Ne de olsa alışkanlıklar, tıpkı ateşler gibi, birlikte tutulduklarında çok daha uzun süre ve çok daha sıcak yanar; yalnız kovalanan hedef yorar, paylaşılan hedef taşır. Yılın sonunda geriye kalan da çoğu zaman rakamın kendisi değil, o kitaplar üzerine kurduğun sohbetler, aldığın tavsiyeler ve yol boyunca edindiğin dostluklar olur.