Okuma Arkadaşı Nasıl Bulunur?

Okumak, doğası gereği yalnız yapılan bir iştir. Bir koltuğa kıvrılırsın, telefonu sessize alırsın, dünya yavaşça küçülür ve geriye yalnızca sen ve sayfalar kalırsınız. Bu yalnızlık çoğu zaman tam da aradığımız şeydir; kitabın bize sunduğu o sığınağın vazgeçilmez bir parçası, gündelik gürültüden kaçıp sığındığımız sessiz bir oda. Ama tuhaf ve biraz da ironik olan şu: gerçekten iyi bir kitabı bitirdiğin an, o değerli yalnızlık birden dayanılmaz gelmeye başlar. İçinden bir ses, 'bunu birine anlatmam lazım, yoksa çatlayacağım' diye tutturur. Son sayfayı kapatıp etrafına bakınırsın ve paylaşacak kimse olmadığını fark edersin; okuduğun onca şey içinde birikmiş, çıkacak bir kapı arıyordur. Kitabı elinde tutup 'şimdi bunu kiminle konuşacağım?' diye düşünmek, okurluğun en tanıdık yalnızlıklarından biridir. İşte tam o an, bir okuma arkadaşının hayatında açtığı boşluğu en net şekilde hissedersin; okuduğun şeyin ağırlığını tek başına taşımak zorunda kalmanın o hafif, tanıdık hüznünü.

Okuma arkadaşı, adının çağrıştırdığının aksine, seninle birebir aynı kitapları sevmek zorunda olan biri değildir. O, okuduklarını çekinmeden konuşabileceğin, sana hiç aklına gelmeyecek kitaplar salık verecek ve arada bir 'e hani şu kitabı bitirecektin?' diye seni dürtecek kişidir. Kimi zaman bir sırdaş, kimi zaman bir rehber, kimi zaman da sadece aynı cümlede aynı anda durup 'sen de gördün mü?' diyebileceğin bir yoldaştır. Böyle bir arkadaşlık çoğu zaman derin ve kalıcı olur, çünkü kitaplar üzerinden kurulan yakınlık insanın en özel, en korunaklı yanına dokunur; neyi sevdiğini söylemek, aslında kim olduğunu söylemektir. İyi bir okuma arkadaşıyla yıllar sonra bile 'hani şu kitabı birlikte okumuştuk' diye başlayan sohbetler kurarsın. Ve en güzeli, böyle birini bulmak sanıldığının aksine kör talihe kalmış bir şey değildir; biraz niyet ve doğru yerlere bakmakla fazlasıyla mümkündür. Bu yazı, o okuma arkadaşını nerede ve nasıl bulacağının küçük ama işe yarar bir haritası.

Neden bir okuma arkadaşına ihtiyacın var?

Tek başına okumanın kendine has, hiçbir şeyle değişilmez bir huzuru vardır ve bunu kimse inkâr edemez. Ama bir kitabı paylaşmak, ondan aldığın tadı çoğaltır, bazen ikiye bazen üçe katlar. Anlamakta zorlandığın karmaşık bir bölümü birlikte çözersin; senin hızla geçtiğin bir ayrıntıyı arkadaşın yakalar ve 'şurayı fark ettin mi?' diye sorar; böylece aynı kitabı iki kez, üstelik iki farklı gözle okumuş olursun. En sevdiğin karaktere birinin ateş püskürmesi bile, o kitabı bambaşka bir gözle yeniden düşünmeni sağlar ve çoğu zaman kendi okumanı derinleştirir. Bir okuma arkadaşı ayrıca müthiş bir pusuladır: sana neyi okuyacağını, hangi tuzaktan kaçınacağını fısıldar, kendi keşif alanının güvenli sınırlarının dışına çıkmanı sağlar. Bir başkasının hevesi bulaşıcıdır; onun heyecanla anlattığı bir kitabı, kendi başına asla seçmeyeceğin halde merak edip açarsın. Belki en tatlısı da şu: o yarım bırakıp bir kenara attığın kitapları bitirmenin en nazik bahanesi, çoğu zaman seni bekleyen bir okuma arkadaşıdır. Yalnızken kolayca vazgeçtiğin bir şeye, biri seninle olduğunda inatla tutunursun; okumak da tıpkı spor gibi, yanında biri olunca daha az yük gibi gelir.

Bir de motivasyon tarafı var ki çoğu zaman hafife alınır. Okuma hedeflerini tek başına tutturmak gerçekten zordur; ay başında hevesle 'bu ay üç kitap okuyacağım' dersin, ay sonunda yarım kalmış tek bir kitapla baş başa kalırsın ve nedenini bir türlü anlayamazsın. Oysa aynı kitabı bir arkadaşınla konuşacağını bildiğinde, okumak birden küçük bir buluşmaya, keyifli bir randevuya dönüşür. Onun 'ben o bölüme geldim, sen neredesin?' mesajı, en tembel, en yorgun akşamlarda bile kitabı eline aldırır; bu tatlı bir sorumluluktur, asla bir baskı değil. Dahası, bir kitabı birlikte okumak onu iki kat daha çok yaşamanı sağlar: okurken 'bunu mutlaka ona anlatmalıyım' diye zihnine not düşersin, bitince de günlerce, bazen haftalarca süren bir sohbetin kapısını aralarsın. Okuduğun kitap, artık yalnızca senin zihninde değil, ikinizin paylaştığı ortak bir hafızada da yaşamaya başlar; ve orada çoğu zaman çok daha uzun ömürlü olur. İşte bir okuma arkadaşının en sinsi, en güzel faydası budur: seni yalnızca daha çok değil, aynı zamanda daha dikkatli, daha uyanık bir okur yapar. Çünkü birine anlatacağını bildiğin bir kitabı, hep biraz daha derin, biraz daha meraklı okursun.

Peki bu insanları nerede aramalı?

İyi haber şu: okurlar göründüklerinden çok daha kalabalık ve çoğu, tıpkı senin gibi, konuşacak birini arıyor. Onları hem gündelik hayatın tam ortasında hem de ekranın öbür ucunda bulabilirsin; yeter ki 'kitap seven biriyle tanışmak' gibi bulanık bir dileği biraz somut adımlara dönüştür. Aradığın kişi çoğu zaman gittiğin kitapçıda, oturduğun kafede ya da takip ettiğin bir okuma topluluğunda, tam da senin ilk adımı atmanı bekliyor olabilir. Bu tür ortamlarda tanışmak zannettiğinden çok daha kolaydır, çünkü zaten paylaştığınız görünür bir ortak nokta vardır: elinizdeki kitap, o sessiz ama güçlü giriş cümlesi. Önemli olan aramayı bir tesadüfe bırakmamak, bilinçli olarak okurların bir arada olduğu yerlere gitmektir. Unutma, bir okuma arkadaşı çoğu zaman ayağına kadar gelmez; onu senin bulman, hatta bazen ilk selamı senin vermen gerekir. Ama bir kez doğru ortama girdiğinde, gerisi şaşırtıcı derecede kolaydır. İşte denenmiş, gerçekten işe yarayan başlıca yollar:

• Kitapçılar ve kütüphaneler: Aynı rafın önünde durduğun kişi, en azından bir konuda seninle aynı merakı paylaşıyor demektir.
• Kitap kulüpleri: Belediyelerin, bağımsız kitapçıların, kafelerin ve üniversitelerin düzenli okuma grupları çoğu şehirde artık kolayca bulunuyor.
• Çevrimiçi topluluklar: Okur forumları ve sosyal medyadaki okuma grupları, araya giren coğrafi mesafeyi tamamen ortadan kaldırır.
• Sessiz okuma buluşmaları: Aynı mekânda herkesin kendi kitabını okuduğu bu sakin buluşmalar, tanışmanın en baskısız halidir.
• Kitap-temelli tanışma uygulamaları: Kime rastlayacağını şansa bırakmak yerine, doğrudan okuma zevklerinden yola çıkarak eşleşmeni sağlar.

İyi bir okuma arkadaşı nasıl olmalı?

Herkes iyi bir okuma arkadaşı olmaz ve bunda gücenilecek bir şey yok; bu bir uyum meselesidir, değer meselesi değil. Aradığın kişi, seni yargılamadan dinleyen, 'bu çok övülen kitabı hiç sevmedim' dediğinde sana tepeden bakmayan ve okuma temposu seninkine kabaca yakın olan biridir. Sen ayda bir kitap bitirirken haftada üç kitap deviren biriyle aynı ritmi tutturmaya çalışmak ikinizi de yorabilir, hatta zamanla suçluluk hissettirebilir. En kıymetli özellikse canlı, tükenmeyen bir meraktır: yeni bir tür, hiç tanımadığın bir yazar önerdiğinde burnunu kıvırmak yerine 'aa, bunu hiç düşünmemiştim, bir bakayım' diyebilen biri. Aynı zamanda dinlemeyi bilen, senin heyecanını küçümsemeyen ve kendi zevkini sana dayatmayan biri olmalı; çünkü okuma arkadaşlığı bir rekabet ya da kimin daha çok kitap okuduğu yarışı değil, ortak bir merakın etrafında dönen sıcak bir sohbettir. Karşılıklılık da şarttır: sen dinlediğin kadar dinlenmeli, önerdiğin kadar öneri almalısın. Böyle bir kişi yıllarca okuma arkadaşın olarak kalır, çünkü sizi bir arada tutan şey belli bir kitap ya da tür değil, keşfetme isteğinin ta kendisidir. Zamanla göreceksin ki en iyi öneriler hep bu meraklı, açık fikirli arkadaşlardan gelir.

En yaygın ve en çok yanıltan inanış ise, okuma arkadaşının bizimle hemen hemen aynı kitapları sevmesi gerektiğidir. Oysa gerçek keyif çoğu zaman tam da farktan, hatta tatlı bir anlaşmazlıktan doğar. Sen Dostoyevski'nin karanlık, boğucu koridorlarında kaybolmayı severken, arkadaşının seni Oğuz Atay'ın ironisine, Ursula K. Le Guin'in kurduğu başka dünyalara ya da Sait Faik'in İstanbul sokaklarına sürüklemesi, okuma ufkunu tek başına asla gidemeyeceğin yerlere taşır. Belki sen hiç şiir okumazsın, arkadaşınsa sana Cemal Süreya'nın tek bir dizesiyle koca bir kapı aralar; belki sen polisiyeye burun kıvırırsın, o sana ilk gerçekten sürükleyici kitabını sevdirir. Üzerinde anlaşamadığınız bir kitap hakkında yaptığınız o hararetli, bazen inatlaşmaya varan tartışma, çoğu zaman ikinizin de bayıldığı bir kitaptan çok daha unutulmaz olur; çünkü seni kendi okuma alışkanlıklarını hem savunmaya hem de gözden geçirmeye zorlar. Aynı fikirde olmak rahatlatıcıdır, doğru; ama insanı asıl büyüten şey, farklılıkla dostça baş edebilmektir. Zaten en keyifli okuma arkadaşlıkları, iki kişinin birbirini kendi konfor alanının dışına nazikçe ittiği arkadaşlıklardır; sen ona bir klasik sevdirirsin, o sana daha önce hiç yaklaşmadığın çağdaş bir romanı. İyi bir okuma arkadaşı bu yüzden bir ayna değil, bir penceredir.

“İyi bir okuma arkadaşı seninle aynı kitapları seven değil, hiç açmayacağın kitapları açmaya seni ikna eden kişidir.”

İlk adımı atmak ve şansı azaltmak

Bütün bunların önündeki tek gerçek engel, neredeyse her zaman ilk cümledir. Birine 'ne okuyorsun?' diye sormak ya da bir toplulukta 'şu an şunu okuyorum, birlikte bitirmek isteyen var mı?' yazmak, kafanda kurup büyüttüğünden çok daha kolaydır ve çok daha az korkutucudur. Okurlar bu tür çağrılara neredeyse her zaman sıcak bakar, çünkü çoğu senin yaşadığın o 'bunu birine anlatmalıyım' anını çok iyi bilir ve aynı boşluğu vakti zamanında onlar da hissetmiştir. Küçük başlamakta hiçbir sakınca yok: tek bir kitap, tek bir sohbet, tek bir 'sen de mi okudun bunu?' sorusu yeter. İnsanların çoğu, sevdikleri bir kitaptan söz açıldığında susmak istemez; bir Sabahattin Ali ya da bir Dostoyevski adı, en çekingen kişiyi bile birden konuşturmaya yeter. Reddedilmekten korkma; en kötü ihtimalle karşındaki meşguldür, ama çoğu zaman tam tersine, sohbet edecek birini bulduğu için sevinir. Bir de sabırlı ol: her tanışma bir okuma arkadaşlığına dönüşmeyebilir, ama denemekten vazgeçmediğin sürece eninde sonunda tuttururusun. İlişki oradan kendiliğinden büyür; çoğu zaman zorlamana bile gerek kalmaz, çünkü ortak bir kitap iki yabancı arasındaki en sağlam köprüdür.

Bu tanışmayı büsbütün şansa bırakmak istemiyorsan, işi kolaylaştıran araçlar da var. Bookspace tam olarak bunun için kuruldu: seni rastgele değil, sevdiğin kitaplardan ve okuma zevkinden yola çıkarak aynı sayfalarda heyecanlanan okurlarla eşleştiriyor. Böylece 'acaba ortak bir noktamız var mı, ne konuşsak?' derdi daha baştan ortadan kalkıyor; sohbet zaten ikinizin de sevdiği bir kitabın üzerinden, en doğal yerinden başlıyor. Okuma arkadaşı aramak, aslında okumayı sevme biçimini değiştirmektir; kitabı kapadıktan sonra hissettiğin o 'keşke birine anlatsam' isteğine bir yüz, bir isim, bir cevap bulmaktır. Yalnız okumak güzeldir, ama okuduğunu birine anlatabilmek başka bir güzeldir; ikisi birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır. Okuma arkadaşlığı, tek bir sohbetle başlayıp yıllara yayılan bir alışkanlığa dönüşebilir; bugün 'ne okuyorsun?' diye sorduğun kişi, birkaç yıl sonra sana en sevdiğin kitabı armağan eden kişi olabilir. Bir dahaki sefere içini o tanıdık kıpırtı kapladığında, artık ne yapman gerektiğini biliyorsun; anlatacak biri, hep bir yerlerde seni bekliyor.