Okuduğun Tür Kişiliğin Hakkında Ne Söyler?

'Bana ne okuduğunu söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim' iddiası kulağa biraz fal gibi geliyor, farkındayım. Ve haklı bir itiraz var: kişilik tek bir kitap rafıyla özetlenemez, kimse sırf polisiye sevdiği için tek bir kalıba sokulamaz. Ama bu iddianın içinde gerçek bir çekirdek de saklı. Okuduğun tür seni bütünüyle tanımlamaz; ancak neye yöneldiğin, neyi merak ettiğin, hangi duyguyu aradığın hakkında şaşırtıcı derecede dürüst bir ipucu verir. Bu yazıda o ipuçlarına hem biraz eğlenerek hem de ciddiye alarak bakacağız.

İşin bilimsel tarafını da tümüyle es geçmeyelim. Kişilik araştırmalarının en sağlam modeli olan Beş Faktör'de (Big Five) 'deneyime açıklık' denen boyutun, kurgu ve özellikle şiir okumaya olan ilgiyle ilişkili çıkması tesadüf değildir. Yani okuduğun tür bir kader değil, bir eğilim işaretidir; seni tanımlamaz ama neye doğru uzandığını gösterir. Eğlenceli olan kısımsa bu eğilimin eşleşmede beklediğinden çok daha fazla işe yaraması. Gelin türleri tek tek gezelim ve her birinin fısıldadığı kişilik ipuçlarına bakalım.

Polisiye ve Gerilim: Bulmaca Çözen Zihinler

Agatha Christie'nin kurnaz kurgularının ya da Jo Nesbø'nun karanlık gerilimlerinin peşinden koşanlar, genellikle zihinsel bir meydan okumaya bayılır: dağılmış ipuçlarını toplayıp sonunda her şeyi yerine oturtmanın verdiği o özel haz. Bu okurlar çoğunlukla analitik, sabırlı ve 'her şeyin mutlaka bir açıklaması vardır' diyen tiplerdir. Bir hikâyede katilin kim olduğundan çok, katile giden mantık zincirini severler; sonu baştan tahmin ettiklerinde bile yolculuğun kendisinden keyif alırlar. İlişkilerde de belirsizlikten çok, konuşarak çözülebilen somut sorunları tercih ederler ve kafalarındaki soru işaretini kapatmadan pek rahat edemezler. 'Bir şeyler ters ama ne olduğunu söylemiyorsun' onları en çok geren cümlelerden biridir; muğlaklık yerine açık konuşmayı yeğlerler.

Bilimkurgu ve Distopya: Geleceği Kafasında Kuranlar

Ursula K. Le Guin'in dünyalarını, George Orwell'ın uyarılarını ya da Isaac Asimov'un evrenlerini sevenler, sürekli 'ya şöyle olsaydı?' sorusuyla yaşar. Sistemleri, olasılıkları ve büyük resmi düşünmeyi severler; bugünle yetinmeyip 'peki bu bizi nereye götürür' diye sorarlar. Bu okurlar genellikle meraklı, bağımsız düşünen ve alışılmışı olduğu gibi kabul etmeyen insanlardır. İlişkilerde de hazır kalıpları değil, kendilerine özgü kuralları tercih ederler; 'herkes böyle yapıyor' cümlesi onları pek ikna etmez. Onları etkilemenin yolu, sıradan olandan değil, düşündüren ve merakını kışkırtan bir fikirden geçer; bir tartışmada beklenmedik bir bakış açısı sunmak, onlar için en cazip şeydir.

Romantik Kurgu: Duyguyu Ciddiye Alanlar

Aşk romanlarını küçümsemek kolaydır, oysa bu türü sevenler aslında hiç de kolay olmayan cesur bir şey yapar: duyguyu ciddiye alırlar. Umudu, bağlanmayı ve mutlu sonu utanmadan isteyebilmek, sanıldığının aksine küçük bir yürek işi değildir. Bu okurlar çoğunlukla empatik, sıcak ve bir ilişkiye yatırım yapmaktan korkmayan insanlardır. Duygularını bastırmak yerine adlarını koymayı bilir, 'ne olacaksa olsun' deyip kendini akışa bırakmaktan çekinmezler. Onlarla ilişkide en güzel yanı budur: sevgiyi saklanacak bir zayıflık değil, açıkça yaşanacak ve kutlanacak bir şey olarak görürler. Klişe sanılan jestlerin aslında ne kadar iyi hissettirdiğini onlar çok iyi bilir.

Klasikler ve Edebi Kurgu: Sabırlı Derinlik Arayanlar

Dostoyevski'yi, Tolstoy'u ya da Oğuz Atay'ı göze alanlar, hızlı hazdan çok yavaş derinliği sever. Bu okurlar genellikle sabırlı, iç gözlemi güçlü ve karmaşıklıktan ürkmeyen tiplerdir; kolay cevaplara ve hazır formüllere pek güvenmezler. İlişkilerde de yüzeyde kalmaktan çabuk sıkılır, 'bugün nasıl geçti' sorusunun çok ötesine geçen konuşmaların peşine düşerler. İnsanı bir bulmaca gibi değil, ömür boyu okunacak bir roman gibi görürler; sabırla, sayfa sayfa. Tek riskleri de tam burada saklı: bazen her şeyi, hatta ilişkinin kendisini bile, olması gerekenden biraz fazla ciddiye alabilirler.

• Fantastik (Tolkien, J.K. Rowling): Hayal gücü güçlü, kaçış ile yaratıcılığı ustaca birleştiren dünya kurucular.
• Şiir (Turgut Uyar, Nâzım Hikmet): Ana dili adeta duygu olan, dile ve ayrıntıya karşı fazlasıyla uyanık kişiler.
• Kişisel gelişim ve psikoloji: Sürekli daha iyi bir versiyonunu arayan, kendini anlamaya ve geliştirmeye takık zihinler.
• Tarih ve biyografi: Bugünü çözmek için dünü kazan, 'biz nasıl bu hâle geldik' diye soran meraklılar.
• Korku (Stephen King): Güvenli bir mesafeden korkuyla yüzleşmeyi seven, adrenalini kontrollü dozda arayanlar.

“Okuduğun tür kim olduğunu belirlemez; neye doğru uzandığını gösterir, ki bu çoğu zaman daha fazla şey anlatır.”

Peki Bütün Bunlar Eşleşmede Ne İşe Yarar?

Tür tercihi, ilk tanışmada kısa yoldan çok şey ele verir; birinin polisiye mi yoksa şiir mi okuduğunu bilmek, ona dair bir sürü kapıyı aralar. Ama burada önemli bir uyarı var: aynı türü sevmek asla uyumun garantisi değildir. Çoğu zaman en iyi eşleşme, senin hiç girmediğin rafı sana açan kişidir; tıpkı bir polisiye okuruyla bir şairin birbirine bambaşka bir dünya göstermesi gibi. Önemli olan birebir aynı kitabı okumak değil, birbirinin türüne içten bir merak duyabilmektir. Farklılık, doğru merakla buluştuğunda, ilişkinin en besleyici tarafı olur.

Yine de şunu unutmamak gerekir: insanın kütüphanesi, bir profildeki üç fotoğraftan çok daha dürüst bir tanıtımdır. Ne okuduğun; nasıl düşündüğünü, neye güldüğünü, neyi önemsediğini ve hangi duyguların peşinde olduğunu sessizce fısıldar. Bookspace de tam bu yüzden okuduklarını âdeta bir eşleşme dili gibi kullanıyor; rafın, sen daha tek kelime etmeden seni anlatmaya başlıyor. Bir dahaki sefere biri sana 'ne okuyorsun' diye sorduğunda, aslında çoğu zaman 'sen kimsin' diye soruyor olabilir. Belki de en güzel cevabı, en sevdiğin kitabı ona uzatarak verirsin.