Okuduğun Kitabı Başkasına Anlatmanın Faydaları

Harika bir kitabı yeni bitirdin; günlerce etkisinden çıkamadın, kimi cümleleri aklından gitmedi, hatta bazı sahneleri rüyana bile girdi. Sonra biri o masum soruyu soruyor: 'Neymiş, anlatsana.' Ve tam o an dilin tutuluveriyor; onca duygunun, onca düşüncenin ardından ağzından çıkabilen tek şey 'çok güzeldi, mutlaka oku' oluyor. İçin sıkışıyor, çünkü kitabın sende bıraktığı o koca izle anlatabildiğin üç beş kelime arasında kocaman bir uçurum var. Belki 'nasıl anlatsam ki' diye düşünüp vazgeçtin, belki de anlatmaya başlayıp cümlenin ortasında kendini toparlayamadın. Oysa bu uçurum bir başarısızlık değil; okuma deneyiminin belki de en öğretici kısmına açılan bir kapı. Çünkü bir şeyi hissetmek ile o hissi anlatabilecek kadar anlamak arasında gerçek bir fark vardır. Bir kitabı anlatmaya çalışmak, çoğu zaman onu ikinci kez, bu sefer çok daha derinden okumaktır; ve bu ikinci okuma bazen ilkinden bile değerlidir. İlk okuma kitabı sana yaşatır; anlatma çabası ise onu tümüyle sana mal eder.

Çünkü bir kitabı okumak ile onu anlatabilmek birbirinden ayrı iki beceridir. Okurken çoğu şey keyifli bir nehir gibi akıp gider; sen yalnızca sürüklenirsin, cümleler üstünden süzülür geçer. Ama anlatmaya çalıştığında beynin dağınık parçaları toplamak, bir sıraya dizmek, önemliyi önemsizden ayırmak ve hepsini karşındakinin anlayacağı bir biçime sokmak zorunda kalır. Kitabın hangi kısmını atlayacağına, neyi vurgulayacağına, nereden başlayacağına karar vermek bile başlı başına bir yorumdur. İşte tam o zorlanma anı, kitabı gerçekten senin yapan şeydir; anlattıkça kitap üzerine düşünmüş, onu kendi cümlelerinle yeniden kurmuş olursun. Bu yazıda, okuduğunu başkasına anlatmanın hafızandan düşünce biçimine, ilişkilerinden okuma zevkine kadar sana neler kazandırdığını konuşacağız. Göreceksin ki anlatmak yalnızca karşındakine bir iyilik değil; en az onun kadar, hatta çoğu zaman ondan çok senin kendi kazancın. Anlatmak, cömertlik kadar tatlı bir bencilliktir de.

Anlatmak, okumayı hafızaya kazır

Bilişsel bilimin yıllardır tekrarladığı sağlam bir bulgu var: bir bilgiyi öğrenmenin en zayıf yolu onu pasifçe defalarca okumaktır; en güçlü yollarından biriyse onu hatırlayıp dışarı çıkarmaktır. Buna genellikle geri getirme ya da aktif hatırlama denir ve öğrencilere sınava çalışırken en çok önerilen yöntemlerden biridir. Bir kitabı birine anlattığında tam da bunu yaparsın: olay örgüsünü, karakterleri, seni çarpan o fikri zihninin derinliklerinden çekip çıkarır, kelimelere dökersin. Bu çaba, tıpkı bir kası çalıştırmak gibi, o bilgiyi hafızana çok daha derin bir yere kazır. Sessizce okuyup kapattığın bir kitap birkaç ay içinde puslaşırken, birine coşkuyla anlattığın kitap yıllarca zihninde canlı kalır. İşte bu yüzden en sevdiğin kitapları bir düşün: neredeyse hepsini bir zamanlar birine anlatmışsındır. Anlatmak, okuduğunu unutmaya karşı bilinen en tatlı ve en zahmetsiz sigortadır; üstelik bunun için fazladan bir çaba harcaman bile gerekmez, sadece paylaşman yeter.

Bu etkiyi kendi hayatında test etmek çok kolay. Son beş yılda okuduğun ve kimseye anlatmadığın bir kitapla, birine uzun uzun anlattığın bir kitabı yan yana koy ve ikisinden ne hatırladığına dürüstçe bak. Neredeyse kesinlikle göreceksin ki anlattığın kitabın sahnelerini, karakterlerinin adlarını, hatta bazı diyaloglarını hâlâ hatırlıyorsun; ötekinden ise geriye yalnızca puslu bir 'sanırım güzeldi' hissi kalmış. Aradaki fark hafızanın gücünde ya da kitabın kalitesinde değil, o kitabı bir kez de sesli düşünmüş, kelimelere dökmüş olmanda. Anlatmak, okuma deneyimini havada uçuşan bir dumandan, avucunda tutabileceğin somut bir şeye dönüştürür. Bir kitabı anlatırken onu adeta yeniden inşa eder, kendi zihninde sağlamlaştırırsın. Bir kez içtenlikle anlattığın kitap, artık gerçekten 'okuduğun', seninle kalan kitaplardan biridir; ötekiler ise zamanla yalnızca adı hatırlanan, içeriği unutulan başlıklara dönüşür.

Anladığını sandığın yerleri anlatınca fark edersin

Fizikçi Richard Feynman'a atfedilen ünlü bir öğrenme yöntemi vardır. Bir şeyi gerçekten anlayıp anlamadığını görmek istiyorsan, onu en sade dille, hiçbir şey bilmeyen birine, hatta bir çocuğa sıfırdan anlatmaya çalış. Takıldığın, gevelediğin, 'şey işte, nasıl desem' dediğin yerler tam da henüz tam kavramadığın yerlerdir. Bu yöntem bilim kadar edebiyat için de birebir işler. Bir romanın seni neden bu kadar etkilediğini birine anlatmaya çalıştığın an, hisle düşünce arasındaki boşluklar bir bir ortaya çıkar. 'Sonu beni yıktı' dersin; ama neden yıktığını, hangi cümlenin ne yaptığını anlatmaya çalışınca kitabı çok daha derinden düşünmek zorunda kalırsın. Çoğu zaman kitabın senin için ne anlama geldiğini, anlatmaya çalışırken keşfedersin; söze dökmeden önce belki farkında bile değilsindir. Anlatmak, anlamadığın ya da eksik anladığın yerleri sana nazikçe gösteren bir aynadır; ve bu ayna seni utandırmak için değil, düşünmeni derinleştirmek için oradadır.

Eğitim araştırmalarında buna yakın bir olguya 'öğreterek öğrenme' denir: bir konuyu birine aktaracağını bilen kişi, o konuyu baştan itibaren daha dikkatli ve daha derin işler. İnsan, sınava girecek gibi değil de bir başkasına öğretecek gibi hazırlandığında çok daha iyi öğrenir. Aynısı okumak için de geçerlidir. Bir kitabı 'sonra birine anlatacağım' diye okumak, farkında bile olmadan dikkatini değiştirir, seni daha uyanık kılar. Hangi cümlenin altını çizeceğini, hangi sahneyi aklında tutacağını, hangi detayın önemli olduğunu adeta kendiliğinden seçmeye başlarsın. Okuma böylece pasif bir tüketimden, aktif bir keşfe dönüşür; sayfaların üstünden kaymak yerine onların içine girersin. Kitapla aranda sessiz bir sohbet başlar, çünkü onu sonra aktaracağını bilirsin. Anlatma niyeti, daha sen kitabı bitirmeden okuma biçimini zenginleştirir; yani anlatmanın faydası, anlatmaya başlamadan çok önce devreye girer.

• Hafıza: anlattığın kitap, aradan aylar hatta yıllar geçse de zihninde canlı ve ayrıntılı kalır.
• Netlik: dağınık ve bulanık izlenimler, anlatırken derli toplu ve savunulabilir bir düşünceye dönüşür.
• Eleştirel bakış: neyi neden sevdiğini açıklamak zorunda kalmak, okuma zevkini bilinçli ve seçici hâle getirir.
• Bağ: bir kitabı paylaşmak, karşındakine kendi iç dünyandan bir parça göstermenin sıcak ve samimi bir yoludur.
• Yeni okumalar: sen anlattıkça karşından gelen 'bunu sevdiysen şunu da oku' önerileri, listeni beklenmedik yönlere açar.

Bazı kitaplar anlatılmak için yazılmış gibidir

Kimi kitaplar son sayfayı kapattığın an içinde bir şeyi mutlaka başkasına söyleme ihtiyacı bırakır; sanki paylaşmadıkça deneyim yarım kalır, tamamlanmaz. José Mauro de Vasconcelos'un Şeker Portakalı'nı bitirip de içindeki o buruk sıcaklığı, küçük Zezé'nin masumiyetini kimseye anlatmadan durabilen az insan vardır. Saint-Exupéry'nin Küçük Prens'inden 'sevdiğini evcilleştirmek' üzerine bir cümleyi yıllar sonra bir arkadaşına aktarmak neredeyse bir ritüel, bir tür sırdaşlıktır. Michael Ende'nin Momo'su gibi kitaplar da öyledir: zamanı, dinlemeyi, gerçekten insan olmayı anlatırken sana da anlatma isteği bulaştırır. Bu kitapların ortak özelliği, okuru pasif bir alıcı olmaktan çıkarıp bir taşıyıcıya, bir habercinin dönüştürmeleridir. Onları anlattıkça hem kendinde tutar hem de başkasına geçirirsin; tıpkı bir mumun alevini başka bir muma aktarmak gibi, seninki hiç eksilmez, üstüne ortalık daha da aydınlanır. İyi bir kitap, anlatıldıkça çoğalan o ender hazinelerden biridir.

Bir kitabı anlatmak aynı zamanda küçük ama gerçek bir cömertlik hareketidir. Birine 'bunu sen de oku' demek, ona saatlerce sürecek bir duyguyu, bir düşünceyi, koca bir dünyayı armağan etmektir. İyi bir kitap önerisi çoğu zaman pahalı bir hediyeden daha uzun süre akılda kalır; çünkü o öneri kişiye özeldir, 'seni düşündüm, bu tam sana göre' demenin sessiz bir yoludur. Doğru zamanda doğru kişiye ulaşan bir kitap, bazen bir hayatın yönünü bile değiştirir. Yıllar sonra birinin sana 'senin önerdiğin o kitap var ya, hayatımda derin bir iz bıraktı' demesi, bir okur olarak alabileceğin en güzel teşekkürlerden biridir. Kitaplar böyle elden ele, ağızdan ağıza dolaşır; edebiyat böyle yaşar ve kuşaktan kuşağa aktarılır. Bir öneri, çoğu zaman iki insanı ortak bir hatıranın, ortak bir dünyanın etrafında birleştirir; ve o bağ, kimi zaman kitabın kendisi kadar kalıcı olur.

“Bir kitabı ne zaman gerçekten anladığını, onu başkasına anlatmaya çalıştığın an fark edersin.”

Anlatacak doğru kişiyi bulmak

Tabii anlatmanın bütün bu faydası, seni gerçekten dinleyecek doğru kişiyi bulmaya bağlı. Herkes aynı kitaptan aynı ölçüde heyecan duymaz; ilgilenmediği bir konuyu istemeye istemeye dinleyen birine coşkuyla anlatmak, hem seni yorar hem de o güzel duyguyu soğutur. Asıl keyif, o kitabı en az senin kadar merak eden, sen anlattıkça gözleri parlayan, araya kendi sorularını ve itirazlarını katan biriyle karşılaşmakta. Bookspace de tam bu yüzden okurları rastgele değil, okuma zevkleri üzerinden buluşturuyor: anlattığın kitabı içtenlikle dinleyecek, hatta sana karşılık kendi hayatının kitabını anlatacak biriyle tanışmak mümkün oluyor. Böyle bir eşleşmede anlatmak tek yönlü bir çaba olmaktan çıkar, karşılıklı bir alışverişe, gerçek bir sohbete dönüşür. Bu da okumayı yalnız başına yaşanan sessiz bir keyiften, paylaşıldıkça büyüyen ortak bir deneyime çevirir. Anlatacak birini bulduğun an, okuduğun her kitap aslında iki kişinin olur; ve bir kitabı iki kişi taşıdığında, o kitap iki kat uzun yaşar.