İkinci El Kitap Alırken 8 İpucu

Bir sahafın kapısından içeri adım attığında seni ilk karşılayan şey kokudur: eski kâğıdın, kuruyan mürekkebin, tozun ve geçip gitmiş yılların birbirine karıştığı o tanıdık, biraz da mahzun koku. Raflar arasında hiçbir plan yapmadan dolaşmanın, aradığın kitabı değil de adını bile duymadığın bambaşka bir kitabı bulup çıkarmanın verdiği keyif, ikinci el alışverişi sıradan bir tüketimden çıkarıp küçük bir hazine avına dönüştürür. Ne var ki her eski kitap iyi bir alışveriş değildir; ucuza kaptığını sandığın nüsha çoğu zaman eksik sayfaları, dağılmaya yüz tutmuş cildi ya da okuması eziyete dönüşen bir çevirisiyle seni daha romanın ortasındayken yarı yolda bırakabilir. Bir kez elin yandığında, aynı hatayı bir daha yapmamak için neye bakman gerektiğini öğrenmek istersin. Bu yüzden ikinci el kitap almak aslında ucuzluğun peşinde koşmak değil, gözü açık, sabırlı ve biraz da meraklı olmayı gerektiren küçük bir zanaattır. Aşağıdaki sekiz ipucu da tam olarak bu zanaatın inceliklerini, yani her sahaf turundan pişman değil memnun ayrılmanı sağlayacak alışkanlıkları anlatıyor.

İkinci el kitabın asıl cazibesi yalnızca cebine dokunan uygun fiyatı da değildir. Baskısı yıllar önce tükenmiş eserler, artık yeniden basılmayan usta çevirileri, zamanın içinde kaybolup gitmiş eski kapak tasarımları ve unutulmuş önsözler çoğu zaman sadece sahaf raflarında hayatta kalmaya devam eder. Bir dönemin ruhunu taşıyan sararmış bir cep baskısını eline aldığında, aslında yalnızca bir kitabı değil, küçük bir zaman kapsülünü de satın alırsın; belki de bir başkasının gençliğinde altını çizdiği satırlar seni bekliyordur. Kullanılmış bir kitabı yeniden dolaşıma sokmak hem bütçene nefes aldırır hem de yeni bir baskının doğaya çıkardığı maliyeti azaltır; bir kitabın ikinci, hatta üçüncü okuruna ulaşması aslında güzel bir sürdürülebilirlik hikâyesidir. Tek şart, neye baktığını bilmek ve birkaç basit kontrolü zamanla bir alışkanlık hâline getirmektir; böylece rafın önünde saniyeler içinde doğru kararı verirsin. Kısacası ikinci el kitap, hem geçmişe hem geleceğe uzanan, hem kalbe hem akla yatan akıllıca bir tercihtir.

Önce Elinle Yokla

Bir kitabı satın almadan önce onu tıpkı pazardan meyve seçer gibi elinle ve gözünle iyice yoklaman gerekir. İlk olarak sırtını ve formalarını kontrol et: tutkalı kurumuş, dikişi gevşemiş bir cilt daha birkaç okumaya bile dayanamadan sayfalarını tek tek dökmeye başlar. Kitabı hafifçe aç ve sırtına bak; sayfaların bloktan ayrılıp ayrılmadığını, iç kapağın kopup kopmadığını böyle anlarsın. Ardından sayfaları başparmağınla hızlıca tara ve birkaçını ışığa doğru tut; su lekesi, yırtık, katlanma ya da tamamen koparılmış bir sayfa olup olmadığını ancak böyle fark edersin. Özellikle eski resimli kitaplarda, atlaslarda ve ansiklopedilerde sökülüp alınmış görseller, makasla kesilmiş haritalar sık rastlanan ve telafisi mümkün olmayan bir hayal kırıklığıdır; kitabı almadan önce bunları görmek, kasada ödeme yaptıktan sonra üzülmekten her zaman daha iyidir. Kalınca bir kitapta son sayfaların da mevcut olduğundan emin olmak için hızlıca sona göz atmak, çoğu okurun atladığı ama işe yarayan küçük bir alışkanlıktır.

Sayfalardaki o küçük kahverengi noktacıklar, yani halk arasında sararma denen izler, nemin ve mürekkebin zamanla verdiği doğal bir tepkidir; eski kitapların neredeyse hepsinde az çok görülür ve tek başına ciddi bir kusur sayılmaz. Asıl uzak durman gereken şey nemden kabarıp dalgalanmış sayfalar ile burnunu yakan o keskin küf kokusudur, çünkü bu koku çoğu zaman hiç geçmez ve zamanla kitaplığındaki diğer kitaplara da sinsice bulaşır. Kapaktaki hafif solmalar ya da köşe aşınmaları çoğu okur için sorun değildir; ama kabarmış, yapışmış ya da birbirine yapışıp açılmayan sayfalar o kitabın ömrünü çoktan doldurduğunu gösterir. Altı çizili, kenarlarına notlar düşülmüş nüshalar ise başlı başına ayrı bir tartışma konusudur: kimi okur bu izleri önceki sahibinin bıraktığı sıcak bir yol arkadaşlığı gibi sever, kimi de kendi okumasına gölge düşürdüğü için bu tür kitaplardan özellikle kaçınır. Sen bu konuda hangi tarafta olduğunu önceden bilirsen, rafın önünde boş yere tereddüt etmezsin. Ders kitaplarında ve popüler romanlarda çizim yaygınken, hiç açılmamış gibi duran bir nüsha bulmak da çoğu zaman mümkündür; biraz sabırlı olman yeterli.

Künyeyi ve Çeviriyi Oku

Özellikle klasiklerde bir kitabın kaderini çoğu zaman içindeki metin kadar onun çevirisi belirler. Aynı Dostoyevski ya da Tolstoy romanının özenli bir çevirisi seni ilk sayfadan yakalayıp elinden bırakmazken, aceleye gelmiş ya da sessiz sedasız kısaltılmış bir başka çeviri aynı kitabı tatsız, hatta yer yer anlaşılmaz gösterebilir. Bu yüzden kapağı açıp künye sayfasına göz atmayı küçük bir alışkanlık hâline getir: çevirmen kim, hangi yayınevi basmış, kaçıncı baskı elinde tutuyorsun? Rusçadan çeviren Nihal Yalaza Taluy ya da Ergin Altay gibi güvenilir isimleri tanımak, kalabalık bir sahaf rafının önünde saniyeler içinde doğru nüshayı seçmeni sağlar ve seni ilerideki yüzlerce sayfalık pişmanlıktan kurtarır. Aynı şey, eserin özgün dilinden mi yoksa bir ara dilden mi çevrildiği için de geçerlidir; mümkünse kitabın yazıldığı dilden doğrudan yapılmış çevirileri tercih et. Zamanla hangi çevirmenin diline yakın olduğunu keşfeder, adını gördüğün an gönül rahatlığıyla o nüshayı alırsın.

Künyede ya da kapakta “kısaltılmış”, “seçmeler” veya “gençler için sadeleştirilmiş” gibi ibareler görüyorsan, elindeki metnin yazarın kaleminden çıktığı hâliyle eksiksiz olmadığını baştan bil. Bu tür baskılar bir yazarı ilk kez, gözün korkmadan tanımak için hiç de fena bir kapı değildir; ama Victor Hugo'nun ya da Tolstoy'un asıl nefesini, o uzun ve sabırlı cümlelerini duymak istiyorsan er ya da geç tam metni ararsın. Eski baskılarda bir başka tuzak da dildir: çok eski bir çeviri, bugünün okuru için ağır ve eskimiş bir Türkçeyle yazılmış olabilir, bu yüzden birkaç paragraf okuyup dilin sana uyup uymadığını sınamak akıllıca olur. Aynı kitabın farklı yayınevlerinden çıkmış iki ayrı nüshası önündeyse, ikisinden de rastgele bir sayfa oku ve Türkçesi daha akıcı, dipnotları daha özenli, dizgisi göze daha rahat gelen nüshayı tercih et. Punto büyüklüğü, kâğıt kalitesi ve satır aralığı gibi ayrıntılar da uzun bir okumada gözünü ne kadar yoracağını doğrudan etkiler. Bu birkaç dakikalık karşılaştırma, ilerideki bütün okuma keyfini doğrudan belirleyen en ucuz yatırımdır.

Fiyatı Sorgula, Sahafı Tanı

İkinci el olmak, bir kitabın otomatik olarak ucuz olduğu anlamına asla gelmez. İmzalı nüshalar, ilk baskılar, numaralı basımlar ya da baskısı çoktan tükenmiş nadir kitaplar gerçek bir koleksiyon değeri taşır ve bunların pahalı olması son derece doğaldır. Buna karşılık hâlâ her kitapçıda kolayca bulunabilen sıradan bir romanın epeyce yıpranmış bir nüshasına, sıfır fiyatının çok da altında olmayan bir para ödemek tamamen anlamsızdır. Telefonunu çıkar, kitabın güncel baskısının fiyatına hızlıca bak ve elindeki nüshanın durumuyla dürüstçe kıyasla; bu küçük alışkanlık, tek bir kitaba değil alışverişin tamamına yayıldığında seni uzun vadede epeyce fazladan ödemekten korur. Bir kitabın gerçekten nadir mi yoksa sadece eski mi olduğunu ayırt etmeyi öğrenmek de zamanla gelişen bir sezgidir. Pazarlık yapmaktan da çekinme; birden fazla kitap alıyorsan çoğu sahaf toplu bir indirim yapmaya açıktır ve bu, düzenli müşteri olmanın küçük ama tatlı bir ayrıcalığıdır.

• Sayfaları ışığa tutup eksik, yırtık ya da su lekeli olup olmadığını kontrol et.
• Cildin sırtını ve formalarını yokla; dağılmaya başlamış bir kitaptan uzak dur.
• Künye sayfasından baskı yılını, yayınevini ve çevirmeni mutlaka oku.
• Klasiklerde “kısaltılmış” veya “sadeleştirilmiş” ibaresine dikkat et, tam metni ara.
• Kitabı burnuna götür; küf ve nem kokusu geçmez, o nüshayı geri bırak.
• Fiyatı kitabın güncel baskısıyla kıyasla; nadir değilse fazlasını ödeme.
• İmzalı nüsha, ilk baskı, numaralı basım gibi değerli detayları tanımayı öğren.
• Bulamadığın kitaplar için sahafa istek listeni bırak; geldiğinde sana haber verirler.

İyi bir sahafçı, senin için bir satıcıdan çok bir rehber, zamanla da bir dosttur. Düzenli uğradığın, tezgâhında iki laf ettiğin bir sahaf, yeni gelen kitaplardan çoğu zaman ilk önce sana haber verir, aradığın o baskıyı rafların arkasından çıkarıp gülümseyerek eline tutuşturur. Ne aradığını net anlatman da işini kolaylaştırır: yazarı, tam adı ya da hangi yayınevini istediğini söylersen, sahafçı aylar sonra bile o kitabı senin için kenara ayırabilir. Aradığın kitabın adını küçük bir kâğıda yazıp bırakmak, internette saatlerce tek başına gezinmekten hem daha keyifli hem de çoğu zaman daha isabetli sonuçlar doğurur. İnternet üzerinden ikinci el alıyorsan da satıcının nüshayı anlatan notlarını satır satır oku ve fotoğrafları büyüterek incele; çünkü “temiz” ya da “iyi durumda” ifadesi herkesin gözünde tam olarak aynı şeyi anlatmaz. Bir sahafla kurduğun güven, zamanla en iyi kitap öneri algoritmasından bile değerli hâle gelir.

Kitabı eve getirdiğinde iş henüz bitmiş sayılmaz; göstereceğin küçük bir ilgi, o nüshanın ömrünü yıllarca uzatır. Hafif nemli ya da tozlu bir kitabı birkaç gün havadar bir köşede, sayfaları hafifçe aralanmış biçimde dinlendirmek çoğu kokuyu ve rutubeti üstünden atar. İnatçı bir koku için kitabı, kapalı bir kabın içine karbonat ya da kahve telvesiyle birlikte birkaç gün koymak da eski bir okur numarasıdır. Kapağı yırtılmış ya da yıpranmışsa şeffaf bir cilt kabıyla koruyabilir, sayfa aralarındaki tozu yumuşak bir fırçayla nazikçe temizleyebilirsin. Küf şüphesi taşıyan bir kitabı ise, tamamen emin olana kadar diğer kitaplarından ayrı, kuru bir yerde tutmak hem o kitabı hem de bütün kitaplığını korumanın en akıllı yoludur. Doğrudan güneş gören bir rafta değil, serin ve gölge bir köşede saklamak da renklerin solmasını ve kâğıdın kırılganlaşmasını geciktirir.

“Bir sahafta geçen yarım saat çoğu zaman aradığın kitapla değil, hiç aramadığın kitapla sona erer; işin asıl güzelliği de tam olarak buradadır.”

İkinci el bir kitabı bulmanın tadı, onu okuyup bitirdikten sonra o kitabı birileriyle konuşabildiğinde âdeta ikiye katlanır. Sararmış sayfalarında bir yabancının notlarını taşıyan bir romanı kapattığında, aynı satırların altını çizmiş başka okurlarla karşılaşmayı, onların ne düşündüğünü merak etmeyi istersin. Bookspace tam da bunun için var: aynı kitaptan etkilenen okurların bir araya geldiği, sahafta bulduğun o hazineyi paylaşıp üstüne uzun uzun konuşabileceğin bir topluluk. Böyle bir toplulukta, bir sonraki sahaf turunda peşine düşeceğin kitapların isimleri de kendiliğinden birikmeye başlar. Bir sonraki sahaf turuna çıkmadan önce, okurların şu sıralar en çok peşinde olduğu kitaplara göz atmak da hem avına yön vermek hem de listeni zenginleştirmek için hiç fena bir başlangıç değil.