George Orwell'e Nereden Başlamalı?

George Orwell diye biri hiç doğmadı. 1903'te Hindistan'ın Motihari kasabasında dünyaya gelen çocuğun adı Eric Arthur Blair'di; Burma'da beş yıl imparatorluk polisliği yaptı, Paris otellerinde bulaşık yıkadı, İspanya İç Savaşı'nda boğazından vuruldu ve bunların hepsini yazdı. George Orwell imzasını taşıyan kitaplara nereden başlanacağı sorusunun rahatlatıcı tarafı şu: Yanlış cevap yok, ama emeğin karşılığını en hızlı ödeyen bir sıra var. Takma adın kendisi bile hikâye: İlk kitabının itiraflarından ailesini korumak içindi ve soyadı, Suffolk'taki Orwell Nehri'nden geliyor.

Aşağıdaki rota iki romandan geçip kurgu dışına çıkıyor; çünkü Orwell'i yalnızca distopya yazarı olarak tanıyanlar, o iki romanın hangi deneyimden damıtıldığını gösteren tanıklık kitaplarını çoğu zaman atlıyor. Sıranın asıl sürprizi orada. Orwell, 1946 tarihli bir denemesinde, 1936'dan beri yazdığı her ciddi satırın totaliterliğe karşı olduğunu söylemişti; rota bu cümlenin sağlamasıdır.

İlk durak: Hayvan Çiftliği (1945)

Hayvan Çiftliği yüz yirmi sayfa civarındadır ve alt başlığı bir uyarı gibidir: Bir Peri Masalı. Çiftlik hayvanları sarhoş çiftçi Jones'u kovar, devrimin ilkeleri ahır duvarına yedi emir halinde yazılır; derken domuzlar Napoleon ile Snowball iktidarı paylaşamaz ve duvardaki emirler geceleri sessizce değişmeye başlar. El yazması 1944'te, savaş müttefiki Sovyetleri kızdırmaktan çekinen en az dört yayıncıdan geri döndü; aralarında T. S. Eliot'ın yöneticisi olduğu Faber da vardı. Kitap Sovyet tarihinin satır satır alegorisi olarak da okunabilir, hiç tarih bilmeden de; masal biçimi iki kapıyı aynı anda açık tutar. Orwell'e tek akşamda ısınmanın en kestirme yolu.

Zirve: 1984 (1949)

1984, yazarın ölümünden yedi ay önce, Haziran 1949'da yayımlandı. Winston Smith, Doğruluk Bakanlığı'ndaki masasında eski gazete nüshalarını yeniden yazarak tarihi günün çizgisine uydurur; duvarlarda Büyük Birader'in gözleri, dilde her yıl sözcük sayısı kasten azaltılan Yenisöylem, yerin metrelerce altında ise 101 Numaralı Oda vardır. Tele-ekran, düşünce polisi, çifte düşün: Gündelik siyasi dile yerleşen kavramların şaşırtıcı bir bölümü bu tek romandan çıktı. Orwell metni İskoçya'nın Jura adasındaki kiralık bir çiftlik evinde, veremle boğuşa boğuşa daktilo etti; başlık adayları arasında Avrupa'daki Son İnsan da vardı. Bitirdiğinizde listeyi büyütmek isterseniz 1984'e benzer distopya romanları yazısı devamını getiriyor.

Orwell kitaplarının kurgu dışı yüzü

İlk kitabı Paris ve Londra'da Beş Parasız (1933), Paris otel mutfaklarında bulaşıkçılık yaptığı ve Londra'da barınak barınak dolaşıp evsizlerle yürüdüğü yılların raporudur: on yedi saati bulan vardiyalar, rehinciye giden paltolar, açlığın günlük muhasebesi. Katalonya'ya Selam (1938) ise İspanya'ya gönüllü gidişinin kaydı: Orwell, POUM milislerine katıldı, Mayıs 1937'de cephede boğazından keskin nişancı kurşunuyla yaralandı ve Barselona'da devrim saflarının birbirine düşmesini gözleriyle gördü. Kitap yayımlandığında neredeyse hiç satmadı; ilk baskısı yıllar boyunca tükenmedi. Hayvan Çiftliği'nin öfkesi doğrudan bu deneyimden gelir.

Sırada ne var: Burma Günleri ve ötesi

Dört kitap bittiğinde raf bitmez. İlk romanı Burma Günleri (1934), imparatorluk polisi olarak görev yaptığı Katha kasabasını model alır ve sömürge kulübünün boğucu havasını anlatır; Wigan İskelesi Yolu (1937) ise Sol Kitap Kulübü'nün siparişiyle yazıldı ve kuzey İngiltere maden havzalarında geçirdiği haftaların, kuruşu kuruşuna tutulmuş madenci ev bütçelerinin kitabıdır. İkisi de bu yazının rotasına sığmayan ama rotanın doğal uzantısı olan kitaplar.

Orwell kitapları için dört adımlık sıra

• Hayvan Çiftliği: tek akşamlık, alegorinin giriş kapısı.
• 1984: kavram dağarcığının merkezi; acele etmeden okuyun.
• Katalonya'ya Selam: 1984'teki karamsarlığın biyografik kaynağı.
• Paris ve Londra'da Beş Parasız: yoksulluk üzerine güncelliğini koruyan bir saha raporu.

Sıranın mantığı basit: Önce küçük ve kusursuz olanla yazarın oyununu görün, sonra büyük romana geçin, en sonunda iki kurgunun kaynağına kurgu dışından bakın. Dört kitabın toplamı bin sayfayı zor bulur; bir aylık okuma planına rahatça sığar ve ay bittiğinde gazete okuma alışkanlığınızın bile değiştiğini fark edebilirsiniz. İlk hedefi mütevazı koyun: bu hafta sonu, tek oturuşta Hayvan Çiftliği.