Kitabü’l-Mille: Din Üzerine

Paperback. 16,50 / 21,00 cm. In Turkish. 244 p. Çevirmen : Yasar Aydinli Kitabü'l-Mille/Din Üzerine, Farabi'nin felsefi sisteminin merkezi meselelerinden biri olan din konusuna tahsis edilmis bir çalismadir. Farabi, kitabin basliginda geçen "mille" kelimesinin din kelimesiyle nerdeyse ayni anlami verdigini belirtse de, din lafzini sadece bu eserinde degil diger eserlerinde de hemen hemen hiç kullanmaz. Çünkü "din"den farkli olarak "mille", özellikle, din dedigimiz inançlar ve ameller manzumesini sartlara göre takdir edip belirleyen insana isaret eder. Bu da bize, sadece erdemli dinlerden degil erdemsiz dinlerden de bahsetme imkani verir. Farabi, kitabin hemen basinda dinlerle ilgili bu ayrimi yapar ve erdemsiz dinleri erdemsiz yönetim biçimleriyle iliskilendirir. Bu sekildeki ayrim suna isaret eder ki, politik nitelikteki toplum, erdemli olsun veya olmasin, toplumu belli degerler etrafinda toplayan, belli gayelere dogru yönlendiren bir dini zorunlu kilar. Eserin son paragrafinda belirtildigi üzere, bir "ortak din" olmaksizin toplumu dünya ve ahiret mutlulugu dogrultusunda yönlendirmek mümkün olmaz. Dolayisiyla Farabi'ye göre din ilm-i medeni kapsamindadir. Din, kurumsal olarak, bilinmesi/inanilmasi gereken birtakim görüslerle/ara' yapilmasi ve uygulanmasi gereken birtakim fiilleri içerir. Bunlar Farabi'nin diger eserlerinde de bahse konu edilir fakat bunlarin özlü ve açik bir sayimi Kitabü'l-Mille'de yer alir. Bu sayimla ilgili olarak iki hususu belirtebiliriz. Birincisi, Farabi'nin çerçevesini çizdigi görüsler/inançlar geleneksel "amentü" listesini büyük ölçüde yansitir fakat ondan çok daha fazlasini ihtiva eder. Ikincisi, Mebadiu Arai Ehli'l-Medineti'l-Fazila, söz konusu görüslerin/ara' ilkelerini, yani makullerini inceler. Dolayisiyla Farabi'ye göre yöntem ve iletim biçimleri farkli olsa da erdemli dinin müfredatiyla hakiki felsefenin müfredati örtüsür.